Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε πρόσφατα την ένταξή της στο W-Social, το οποίο παρουσίασε ως μια ανεξάρτητη πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης με έδρα στην Ευρώπη. Η ίδια η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε τη μετάβασή της στο W-Social, μαζί με άλλα στελέχη όπως η επίτροπος Henna Virkkunen. Έκτοτε, η πλατφόρμα έχει περάσει σε δημόσια beta φάση, καθιστάμενη προσβάσιμη σε ευρύτερο κοινό για πρώτη φορά.
Οι εξελίξεις αυτές έρχονται εν μέσω μιας ευρύτερης συζήτησης για τους κινδύνους που ενέχει η εξάρτηση από τεχνολογίες και πλατφόρμες που εκθέτουν τους χρήστες σε εκτεταμένη παρακολούθηση ή σε ενδεχόμενες γεωπολιτικές αναταράξεις. Εντάσσονται επίσης στο πλαίσιο του Πακέτου Τεχνολογικής Κυριαρχίας της ίδιας της Επιτροπής, το οποίο τοποθετεί τα ανοιχτού κώδικα και αποκεντρωμένα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στον πυρήνα της προσέγγισής της για την ψηφιακή κυριαρχία.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βρίσκονται στο πιο ευαίσθητο σημείο των ανησυχιών περί κυριαρχίας. Πλατφόρμες όπως το X έχουν συνδεθεί με συστήματα σύστασης περιεχομένου βασισμένα στην αλληλεπίδραση, τα οποία έχουν χρησιμοποιηθεί για να επηρεάσουν τον πολιτικό διάλογο και έχουν οδηγήσει σε δυσανάλογη ενίσχυση ακροδεξιού περιεχομένου, καθώς και, πιο πρόσφατα, σε σκάνδαλα με μη συναινετικό σεξουαλικό περιεχόμενο που δημιουργήθηκε με τεχνητή νοημοσύνη.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, και εν μέσω εκκλήσεων για δημιουργία «ευρωπαϊκών εναλλακτικών», το W-Social προβάλλεται ως μια πιθανή λύση. Ίσως όμως είναι πρόωρο να αντιμετωπιστεί ως τέτοια. Με βάση τα σημερινά δεδομένα, αξίζει να διερευνηθεί αν το W-Social οδεύει προς ένα πραγματικά ανοιχτό οικοσύστημα ή προς μια νέα μορφή «αιχμαλωσίας» των χρηστών —δανειζόμενο, ταυτόχρονα, την αρχιτεκτονική της ανοιχτότητας και τη ρητορική της κυριαρχίας.
Το W-Social αποτελεί, έτσι, μια χρήσιμη μελέτη περίπτωσης για το τι θα έπρεπε να σημαίνει ψηφιακή κυριαρχία στον χώρο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Στο κείμενο αυτό υποστηρίζεται ότι δύο ζητήματα χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής: το κλείσιμο μιας υποδομής που παρουσιάζεται ως ανοιχτή, και η συνεχιζόμενη εξάρτηση από υποδομή που παραμένει συγκεντρωμένη σε έναν και μόνο πάροχο. Τα δύο αυτά στοιχεία, μαζί, δείχνουν πως η «κυρίαρχη» κοινωνική δικτύωση δεν εξαρτάται μόνο από την ευρωπαϊκή ιδιοκτησία, αλλά από ανοιχτή υποδομή και από μια αξιόπιστη πορεία μείωσης των διαρθρωτικών εξαρτήσεων.
Τι συμβαίνει με το W-Social
Το W-Social είναι χτισμένο πάνω στο AT Protocol (γνωστό και ως ATproto ή ATP), το ίδιο ανοιχτό πρωτόκολλο στο οποίο βασίζεται και το Bluesky. Από την οπτική της κυριαρχίας, αυτή η αρχιτεκτονική επιλογή έχει ίσως μεγαλύτερη σημασία από το γεγονός ότι το W-Social είναι ευρωπαϊκό. Το AT Protocol διαχωρίζει τα επιμέρους στοιχεία μιας πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης —την ταυτότητα, τη φιλοξενία, τη συντήρηση περιεχομένου, τις εφαρμογές που βλέπει ο χρήστης— ακριβώς για να περιορίσει την εξουσία μιας και μόνης οντότητας πάνω στο δίκτυο.
Σε πρόσφατο policy brief του Open Future υποστηρίζεται ότι ο δρόμος προς ένα καλύτερο οικοσύστημα κοινωνικής δικτύωσης δεν περνά απλώς από την αντικατάσταση αμερικανικών πλατφορμών με ευρωπαϊκές. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ιδιοκτησία, αλλά οι κλειστές πλατφόρμες που «κλειδώνουν» τους χρήστες, στηριζόμενες σε επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην αλληλεπίδραση και την παρακολούθηση. Πραγματικές εναλλακτικές λύσεις προϋποθέτουν ανοιχτές υποδομές, ικανές να στηρίξουν θεμελιωδώς διαφορετικές μορφές διακυβέρνησης και επιμέλειας περιεχομένου.
Είναι ακριβώς αυτή η ανάγκη για ανοιχτότητα και πλουραλισμό —τόσο στην υποδομή όσο και στην επιμέλεια περιεχομένου— που κάνει ορισμένες πρόσφατες επιλογές του W-Social να χρήζουν προσοχής.
Όταν το W-Social παρουσιάστηκε αρχικά στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, δεν είχε αποκαλύψει —και αργότερα φάνηκε να αποκρύπτει εσκεμμένα— ότι η πλατφόρμα βασιζόταν στο ATProtocol. Πρόσφατα μάλιστα πέρασε και σε μοντέλο ανάπτυξης κλειστού κώδικα.
Η στροφή αυτή φαντάζει ασύμβατη με την ίδια την ιδέα της ανοιχτότητας και της ψηφιακής κυριαρχίας που επικαλείται η πλατφόρμα. Η διαφάνεια, ο δημόσιος έλεγχος και η δυνατότητα να χτίζει κανείς πάνω σε κοινές υποδομές είναι, άλλωστε, ο πυρήνας της αξίας που προσφέρουν τα ανοιχτά οικοσυστήματα.
Όταν η Επιτροπή ανακοίνωσε την ένταξή της στο W-Social, δεν δημιούργησε στην πραγματικότητα νέα παρουσία σε νέα πλατφόρμα· απλώς μετέφερε έναν ήδη υπάρχοντα λογαριασμό ATproto από έναν πάροχο φιλοξενίας δεδομένων (το Bluesky) σε έναν άλλο (το W-Social). Στο ATproto, αυτή η υποδομή φιλοξενίας ονομάζεται Personal Data Server (PDS) και είναι εκεί όπου «κατοικεί» το περιεχόμενο, η ταυτότητα και το κοινωνικό γράφημα κάθε χρήστη. Μία από τις θεμελιώδεις αρχές σχεδιασμού του πρωτοκόλλου είναι ότι κάθε PDS πρέπει να μπορεί να λειτουργεί με οποιαδήποτε εφαρμογή έχει χτιστεί πάνω του, αποσυνδέοντας έτσι το πού αποθηκεύονται τα δεδομένα από το ποιες εφαρμογές έχουν πρόσβαση σε αυτά.
Υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις ότι το W-Social απαιτεί από τους χρήστες του να παραμένουν αποκλειστικά στο δικό του PDS. Αυτό σημαίνει πως η Επιτροπή δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει το W-Social χωρίς να φιλοξενεί τα δεδομένα της στον δικό του Personal Data Server. Μια τέτοια αρχιτεκτονική υπονομεύει ακριβώς τη δυνατότητα μεταφοράς δεδομένων που το πρωτόκολλο σχεδιάστηκε να εγγυάται, δεσμεύοντας την ταυτότητα και το περιεχόμενο του χρήστη σε έναν και μόνο πάροχο —όπως κάνουν οι συμβατικές, κλειστές πλατφόρμες, κάτι που τα ανοιχτά πρωτόκολλα δημιουργήθηκαν ακριβώς για να αποτρέψουν.
Τα ανοιχτά πρωτόκολλα αντλούν την αξία τους από τη δυνατότητα προγραμματιστών, έργων και χρηστών να χτίζουν ελεύθερα πάνω σε κοινές υποδομές. Μια πλατφόρμα που περιορίζει τη δυνατότητα μεταφοράς δεδομένων, κλείνει τον πηγαίο κώδικά της και δεν προσφέρει διαφάνεια ως προς τον οδικό χάρτη της υποδομής της —ενώ ταυτόχρονα επωφελείται από ένα δίκτυο που έχει χτιστεί συλλογικά— κινδυνεύει να αντλεί αξία από το οικοσύστημα αντί να το ενισχύει. Σε αυτό το πλαίσιο, η γλώσσα της κυριαρχίας μοιάζει περισσότερο με ρητορική παρά με πραγματική αρχιτεκτονική επιλογή.
Η κυριαρχία αφορά την υποδομή, όχι την ιδιοκτησία
Το αν μια πλατφόρμα συνιστά, ουσιαστικά, μια «κυρίαρχη» εναλλακτική είναι ξεχωριστό ζήτημα από το πού βρίσκεται η έδρα της. Το ATproto διαχωρίζει σε επιμέρους επίπεδα ό,τι οι συμβατικές πλατφόρμες συνήθως συγκεντρώνουν σε ένα. Η κυριαρχία, σε αυτό το πλαίσιο, είναι πρωτίστως ζήτημα ελέγχου πάνω σε αυτά τα αλληλένδετα επίπεδα υποδομής.
Οι Personal Data Servers φιλοξενούν τα δεδομένα κάθε χρήστη. Οι Relays συγκεντρώνουν τις ενημερώσεις —αναρτήσεις, «μου αρέσει», κοινοποιήσεις— από τους Personal Data Servers και τις διανέμουν σε όλο το δίκτυο. Τα AppViews οργανώνουν και ευρετηριάζουν αυτή την πληροφορία, ώστε οι εφαρμογές να μπορούν να την εμφανίζουν στους χρήστες. Οι υπηρεσίες συντήρησης περιεχομένου, τέλος, καθορίζουν ποιο περιεχόμενο εμφανίζεται και υπό ποιες προϋποθέσεις.
Όπως έχουν σήμερα τα πράγματα, το W-Social φαίνεται να προσφέρει μόνο Personal Data Servers με έδρα στην ΕΕ. Η φιλοξενία δεδομένων χρηστών στο ευρωπαϊκό έδαφος μπορεί μεν να προσφέρει μια περιορισμένη μορφή δικαιοδοτικού ελέγχου, αποτελεί όμως μόνο ένα κομμάτι της ευρύτερης υποδομής.
Οι περιορισμοί αυτού του μερικού ελέγχου έγιναν ήδη ορατοί στην πράξη. Την περασμένη εβδομάδα, νέοι χρήστες του W-Social αδυνατούσαν επί ημέρες να αναρτήσουν, να κάνουν «μου αρέσει», να σχολιάσουν ή ακόμη και να επεξεργαστούν το προφίλ τους. Το W-Social είχε τεθεί σε καθεστώς περιορισμού ρυθμού (rate-limiting) από τον Relay του Bluesky, την υποδομή από την οποία εξακολουθεί να εξαρτάται για τη διανομή περιεχομένου στο δίκτυο ATproto. Ο περιορισμός αυτού του τύπου αποτελεί συνήθως μέτρο πρόληψης ανεπιθύμητης δραστηριότητας (spam), το περιστατικό όμως δείχνει με τον πιο απτό τρόπο τι σημαίνει στην πράξη η ελλιπής υποδομική κυριαρχία: μια πλατφόρμα μπορεί να έχει έδρα στην Ευρώπη και ταυτόχρονα να παραμένει στο έλεος λειτουργικών αποφάσεων που λαμβάνονται αλλού.
Ανεβαίνοντας στην ιεραρχία, οι εξαρτήσεις γίνονται ακόμη πιο κρίσιμες. Τα AppViews και τα συστήματα συντήρησης περιεχομένου είναι τα πιο απαιτητικά σε πόρους στοιχεία της υποδομής —και εκείνα όπου ο έλεγχος έχει τη μεγαλύτερη βαρύτητα. Χωρίς δικό του AppView, το W-Social παραμένει εξαρτημένο από το AppView και την υποδομή συντήρησης περιεχομένου του Bluesky, κάτι που στην πράξη δίνει στο Bluesky την τελική εξουσία πάνω στους παράγοντες, τη συμπεριφορά και το περιεχόμενο που επιτρέπεται στο δίκτυο. Ακόμη κι αν αποκτούσε δικό του, ανεξάρτητο AppView, η υποδομή συντήρησης περιεχομένου απαιτεί σημαντικούς πόρους —μια δέσμευση την οποία το W-Social δεν έχει, μέχρι στιγμής, σηματοδοτήσει δημόσια.
Όσο οι βασικές αποφάσεις συντήρησης περιεχομένου παραμένουν εξαρτημένες από υποδομή που λειτουργεί η Bluesky PBC, οι ισχυρισμοί περί κυριαρχίας και ανεξαρτησίας δύσκολα μπορούν να σταθούν. Ακόμη πιο θεμελιωδώς, η εξάρτηση από εξωτερική υποδομή περιορίζει εξαρχής τη δυνατότητα ανάπτυξης ουσιαστικά διαφορετικών συστημάτων σύστασης και μοντέλων επιμέλειας περιεχομένου.
Τα ζητήματα εξάρτησης υποδομής και επιχειρηματικού μοντέλου δεν αφορούν, βέβαια, αποκλειστικά το W-Social· είναι ζητήματα που οφείλει να αντιμετωπίσει κάθε πρωτοβουλία που ισχυρίζεται πως προσφέρει μια πραγματικά κυρίαρχη εναλλακτική. Το να χτίζει κανείς πάνω σε ανοιχτό πρωτόκολλο ενώ παραμένει εξαρτημένος από εξωτερική υποδομή, και να χρηματοδοτεί τη λειτουργία του μέσω διαφήμισης —όπως έχει ανακοινώσει ότι θα κάνει το W-Social— εγκυμονεί τον κίνδυνο να αναπαράγει ακριβώς τα κίνητρα που τέτοιες πρωτοβουλίες υποτίθεται πως θέλουν να ξεπεράσουν.
Αυτό που διακρίνει, τελικά, μια αξιόπιστη εναλλακτική δεν είναι η απουσία εξαρτήσεων, αλλά η προθυμία να τις αναγνωρίσει κανείς ανοιχτά και να χαράξει μια σαφή πορεία πέρα από αυτές. Η πρωτοβουλία Eurosky, για παράδειγμα, λειτουργεί ήδη έναν δικό της Relay με έδρα στην ΕΕ και έχει δημοσιοποιήσει αναπτυξιακό πλάνο που σηματοδοτεί με μεγαλύτερη σαφήνεια τους στόχους και το όραμά της, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας ανεξάρτητου AppView και υποδομής συντήρησης περιεχομένου. Το Mastodon, βασισμένο στο πρωτόκολλο ActivityPub, προσφέρει εδώ και καιρό τη δυνατότητα πλήρως ανεξάρτητης λειτουργίας υποδομής. Το πρόσφατα ανακοινωθέν European Social Stack, τέλος, συγκεντρώνει πολλαπλές πρωτοβουλίες που χτίζουν πάνω σε διαφορετικά ανοιχτά πρωτόκολλα και σηματοδοτεί ρητά ανάλογες δεσμεύσεις.
Πύλη εισόδου, όχι απαραίτητα εναλλακτική
Ένα από τα πλεονεκτήματα των ανοιχτών πρωτοκόλλων είναι ότι η επένδυση ενός παρόχου μπορεί να ωφελήσει ολόκληρο το οικοσύστημα. Κάθε χρήστης που εντάσσεται στο W-Social εντάσσεται, ταυτόχρονα, και στο ευρύτερο δίκτυο ATproto: μπορεί να αλληλεπιδράσει με χρήστες στο Bluesky, στο Blacksky, στο Mu του Eurosky, ακόμη και σε υπηρεσίες που δεν έχουν δημιουργηθεί ακόμη. Με κατάλληλη υποδομή γεφύρωσης, είναι μάλιστα δυνατή η επικοινωνία και μεταξύ διαφορετικών πρωτοκόλλων —λ.χ. ανάμεσα σε εφαρμογές ActivityPub και ATproto.
Υπό αυτή την έννοια, το W-Social θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μια ακόμη πύλη εισόδου προς έναν πιο αποκεντρωμένο κοινωνικό ιστό. Χάρη στην αυξημένη προβολή και τους μεγαλύτερους πόρους του, δεν αποκλείεται τελικά να επενδύσει σε δικό του, ανεξάρτητο AppView, σε υπηρεσίες συντήρησης περιεχομένου ή σε άλλα κομμάτια υποδομής που θα αποκέντρωναν περαιτέρω τον έλεγχο του δικτύου. Αν αυτές οι επενδύσεις υλοποιηθούν, θα μπορούσαν πράγματι να αποτελέσουν ουσιαστική συμβολή στην κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Ένα σαφέστερο σήμα προς αυτή την κατεύθυνση —δημόσιος οδικός χάρτης υποδομής και ανανεωμένη δέσμευση σε ανοιχτό κώδικα και διαλειτουργικότητα— θα ενίσχυε αισθητά τους ισχυρισμούς περί κυριαρχίας γύρω από το W-Social.
Αυτή η δυνατότητα, ωστόσο, συνυπάρχει προς το παρόν με μια πιο δύσκολη πραγματικότητα: με βάση τα σημερινά στοιχεία, οι χρήστες που μεταβαίνουν στο W-Social από το Bluesky κινούνται προς λιγότερη —όχι περισσότερη— ανοιχτότητα.
Παραμένει έτσι ο κίνδυνος η προσοχή και η πολιτική στήριξη να συγκεντρώνονται γύρω από πρωτοβουλίες των οποίων η προβολή στηρίζεται περισσότερο σε αφήγημα παρά σε αποδεδειγμένη δέσμευση στην ανοιχτή υποδομή, ενώ άλλες πρωτοβουλίες, πιο δεμένες με το ήθος των ανοιχτών υποδομών, δυσκολεύονται να αποκτήσουν την ίδια προβολή και τους ίδιους πόρους.
Η απόφαση της Επιτροπής και των στελεχών της να ενταχθούν στο W-Social —και η προβολή που της προσέδωσε αυτή η κίνηση— αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η προβολή αυτή διαμορφώνει, εν τέλει, ποια έργα λαμβάνουν χρηματοδότηση και στήριξη, αλλά και ποια αντίληψη περί «κυριαρχίας» επικρατεί τελικά ως προεπιλογή. Αν δεν συνοδεύεται από σαφέστερα κριτήρια —ως προς την ανοιχτότητα, τη δυνατότητα μεταφοράς δεδομένων, την ανεξαρτησία της υποδομής και το επιχειρηματικό μοντέλο— μια τέτοια στήριξη κινδυνεύει να ανταμείβει τελικά το αφήγημα αντί για την ουσιαστική πρακτική.
Διαφορετικά μοντέλα, όχι απλώς διαφορετικές σημαίες
Ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζουμε τα οικοσυστήματα κοινωνικής δικτύωσης καθορίζει, σε μεγάλο βαθμό, τις συνθήκες υπό τις οποίες οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με την πληροφορία, διαμορφώνουν άποψη και συμμετέχουν στη δημόσια ζωή.
Πλατφόρμες βελτιστοποιημένες για την αλληλεπίδραση και χρηματοδοτούμενες μέσω διαφήμισης βασισμένης στην παρακολούθηση διαμορφώνουν αυτές τις συνθήκες με τρόπους που, σε μεγάλο βαθμό, λειτουργούν εις βάρος της ουσιαστικής ανταλλαγής. Οι κλειστές υποδομές επιδεινώνουν το πρόβλημα εκ σχεδιασμού: παραμένουν αδιαφανείς για τους χρήστες, δεν λογοδοτούν σε κανέναν δημοκρατικό έλεγχο και βασίζονται στο να κάνουν την έξοδο των χρηστών όσο το δυνατόν πιο δαπανηρή.
Η αρχιτεκτονική ανοιχτότητα δημιουργεί, τουλάχιστον, τη δυνατότητα εναλλακτικών λύσεων· επιτρέπει τον αλγοριθμικό πλουραλισμό και δίνει στους χρήστες την επιλογή ανάμεσα σε διαφορετικά μοντέλα επιμέλειας περιεχομένου, χωρίς όμως να τα εγγυάται αυτόματα. Χρειάζονται, πέρα από το επίπεδο του πρωτοκόλλου, συνειδητές επιλογές ως προς τον σχεδιασμό του προϊόντος, τη διακυβέρνηση και το επιχειρηματικό μοντέλο. Οι πραγματικές εναλλακτικές λύσεις προϋποθέτουν ανοιχτά πρωτόκολλα και διαλειτουργική υποδομή, αλλά εξίσου και συστήματα σύστασης και επιχειρηματικά μοντέλα που δεν στηρίζονται διαρθρωτικά στη σύλληψη και εκμετάλλευση της προσοχής των χρηστών.
Αν η κυριαρχία περιοριστεί στην εθνικότητα του φορέα λειτουργίας μιας πλατφόρμας, η ΕΕ κινδυνεύει να αναπαράγει ακριβώς τις εξαρτήσεις και τις διαρθρωτικές δυναμικές που επιδιώκει να αποφύγει. Μια ευρωπαϊκή πλατφόρμα χτισμένη γύρω από κλειστή υποδομή και συστήματα σύστασης βασισμένα στην αλληλεπίδραση κάνει ελάχιστα για να αντιμετωπίσει τις απειλές για τη δημοκρατία και την ασφάλεια των χρηστών στο διαδίκτυο, όποια κι αν είναι η χώρα καταχώρισής της.
Τα δομικά στοιχεία μιας καλύτερης λύσης υπάρχουν ήδη: σε ανοιχτά πρωτόκολλα, σε πρωτοβουλίες που ήδη επενδύουν σε ανεξάρτητη υποδομή, και στο ίδιο το Πακέτο Τεχνολογικής Κυριαρχίας της Επιτροπής, το οποίο θέτει τις σωστές προτεραιότητες. Σε μια νέα πρόσκληση υποβολής προτάσεων που δημοσιεύτηκε αυτή την εβδομάδα, η Επιτροπή δεσμεύει 1,48 εκατομμύρια ευρώ για μια υπηρεσία κοινωνικής δικτύωσης βασισμένη σε πρωτόκολλο, όπου οι χρήστες θα έχουν μεγαλύτερη ελευθερία επιλογής ως προς το πού αποθηκεύονται τα δεδομένα τους, πώς συντηρείται το περιεχόμενό τους και ποιες εφαρμογές θέλουν να χρησιμοποιούν για να συνδέονται με άλλους.
Η πρόκληση, τώρα, είναι να διασφαλιστεί ότι τέτοιες επενδύσεις και στηρίξεις θα ενισχύσουν πραγματικά την ανοιχτότητα και τη διαλειτουργικότητα της υποδομής κοινωνικής δικτύωσης —και όχι να παγιώσουν, μέσα σε αυτήν, νέες μορφές εξάρτησης.
Πηγή άρθρου: https://openfuture.eu/