30+ οργανώσεις προς το Ευρωκοινοβούλιο: «Μην αποδυναμώσετε τις πρότυπες ανοιχτές άδειες»

Περισσότερες από τριάντα οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών από ολόκληρη την Ευρώπη, ανάμεσα τους και ο Οργανισμός Ανοιχτών Τεχνολογιών -ΕΕΛΛΑΚ, απηύθυναν ανοιχτή επιστολή στα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με αφορμή την πρόταση του λεγόμενου Digital Omnibus. Το αίτημά τους είναι σαφές: να διαφυλαχθεί η χρήση πρότυπων ανοικτών αδειών (open standard licences) για την πληροφορία του δημόσιου τομέα — άδειες που, όπως υπογραμμίζουν, αποτελούν έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του ευρωπαϊκού πλαισίου ανοιχτών δεδομένων.

Τι διακυβεύεται

Ο Digital Omnibus παρουσιάζεται ως πρωτοβουλία απλοποίησης της ψηφιακής νομοθεσίας της ΕΕ. Στην ουσία, ενσωματώνει την Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα (Open Data Directive) —μαζί με άλλα κείμενα, όπως τον Data Governance Act και τον Κανονισμό για την ελεύθερη ροή μη προσωπικών δεδομένων— στον Data Act.

Μέσα σε αυτή τη συγχώνευση, ωστόσο, εισάγεται μια αλλαγή που μοιάζει επουσιώδης αλλά έχει βαθιές προεκτάσεις: η πρόταση επιτρέπει στους δημόσιους φορείς να επιβάλλουν όρους αδειοδότησης διαφορετικούς ανά κατηγορία χρήστη (actor-specific licence conditions). Η σκοπιμότητα του μέτρου είναι κατανοητή: στοχεύει κυρίως στις πολύ μεγάλες επιχειρήσεις —ιδίως στους «gatekeepers» του Digital Markets Act— ώστε να μην αξιοποιούν τη δεσπόζουσα θέση τους εις βάρος του ανταγωνισμού. Οι υπογράφουσες οργανώσεις, όμως, προειδοποιούν ότι πρόκειται για ριζική απομάκρυνση από την Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα — ένα πλαίσιο που έχει ωριμάσει και βελτιωθεί επί περισσότερα από είκοσι χρόνια.

Γιατί έχουν σημασία οι πρότυπες ανοικτές άδειες

Η ίδια η ΕΕ προωθεί εδώ και χρόνια τις πρότυπες ανοικτές άδειες —όπως οι Creative Commons (CC0, CC BY)—, ακριβώς επειδή ενισχύουν στον μέγιστο βαθμό τη νομική ασφάλεια και τη διαλειτουργικότητα, περιορίζοντας παράλληλα το κόστος των συναλλαγών. Ένα κοινό πλαίσιο για την επαναχρησιμοποίηση της δημόσιας πληροφορίας αποφέρει απτά οφέλη:

Καλύτερη πρόσβαση σε αξιόπιστη πληροφορία. Ποιοτικά δημόσια δεδομένα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ελεύθερα από έργα ανοιχτής γνώσης, όπως η Wikipedia, η Wikidata και το OpenStreetMap, αλλά και από αναρίθμητες εφαρμογές δημόσιου συμφέροντος που μειώνουν την εξάρτηση από ιδιόκτητες πλατφόρμες.
Μεγαλύτερη διαφάνεια στη διακυβέρνηση. Η ανοιχτά αδειοδοτημένη δημόσια πληροφορία ενισχύει τη λογοδοσία, τη δημοκρατική συμμετοχή και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Έρευνα και καινοτομία. Επίσημα στατιστικά, περιβαλλοντικά δεδομένα και ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά τροφοδοτούν την έρευνα, τη νέα επιχειρηματικότητα και την τεχνολογική ανάπτυξη.

Το πρόβλημα με τις «κατά περίπτωση» άδειες

Το κεντρικό επιχείρημα της επιστολής είναι ότι η επιβολή διαφοροποιημένων όρων αδειοδότησης για τις πολύ μεγάλες εταιρείες επιφέρει μια ανεπιθύμητη παρενέργεια: δυσχεραίνει την επαναχρησιμοποίηση για όλους, όχι μόνο για τους γίγαντες τους οποίους υποτίθεται ότι στοχεύει.

Η αντικατάσταση των πρότυπων ανοικτών αδειών από εξατομικευμένες, «κατά χρήστη» άδειες θα υπονόμευε τη νομική ασφάλεια και τη διαλειτουργικότητα. Θα εκτόξευε το κόστος για όλους, αναγκάζοντας ερευνητές και νεοφυείς επιχειρήσεις να συμμορφώνονται με ένα πλήθος διαφορετικών νομικών όρων ή να διαπραγματεύονται ξεχωριστά άδειες με —συχνά υποστελεχωμένους— δημόσιους φορείς. Στην πράξη, θα καθιστούσε αδύνατη την αξιοποίηση της δημόσιας πληροφορίας από έργα δημόσιου συμφέροντος, όπως η Wikipedia, η Wikidata και το OpenStreetMap.

Οι οργανώσεις επισημαίνουν, ακόμη, ότι ο ίδιος στόχος —η αντιμετώπιση των μεγάλων παικτών— μπορεί να επιτευχθεί με άλλα εργαλεία: οι μηχανισμοί χρέωσης λειτουργούν ανεξάρτητα από τους όρους αδειοδότησης. Ένας δημόσιος φορέας μπορεί, λόγου χάρη, να εφαρμόσει κλιμακωτά τέλη για την πρόσβαση μέσω API, χωρίς να θίγει τα δικαιώματα επαναχρησιμοποίησης. Οι περιοριστικές άδειες, επομένως, δεν είναι ούτε αναγκαίες ούτε αναλογικές για την αντιμετώπιση των οικονομικών ασυμμετριών.

Πού βρίσκεται η διαδικασία

Σύμφωνα με την επιστολή, το σχέδιο έκθεσης των αρμόδιων επιτροπών ITRE και LIBE, καθώς και το σχέδιο γνωμοδότησης της IMCO, δεν αντιμετωπίζουν αυτή την προβληματική αλλαγή. Η επιτροπή JURI θίγει το ζήτημα στη δική της γνωμοδότηση, ωστόσο η λύση που προτείνει κρίνεται ανεπαρκής. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τονίζουν οι οργανώσεις, καλείται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στο στάδιο που βρίσκεται η διαδικασία.

Τι ζητάμε

Οι υπογράφουσες οργανώσεις καλούν τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου:

Να απαλείψουν τη δυνατότητα επιβολής όρων αδειοδότησης ανά κατηγορία χρήστη (άρθρο 32r(4) της πρότασης).
Να ενισχύσουν την υποχρέωση χρήσης πρότυπων ανοικτών αδειών (άρθρο 32r(3)).