Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευτεί να επενδύσει δισεκατομμύρια ευρώ προκειμένου να καθιερωθεί ως παγκόσμιος πρωταγωνιστής στην τεχνητή νοημοσύνη (AI). Στην πράξη όμως, υπάρχει σημαντική απόσταση ανάμεσα στις πολιτικές εξαγγελίες και στην πραγματική ροή των χρημάτων. Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα μιας νέας έκθεσης του think tank Open Future, η οποία χαρτογραφεί την αρχιτεκτονική των επενδύσεων της ΕΕ στην AI και θέτει ένα φαινομενικά απλό ερώτημα: μπορεί να «ακολουθηθεί» το χρήμα;
Μεγάλα ποσά, ασαφής υλοποίηση
Στη Σύνοδο Κορυφής για την AI στο Παρίσι, τον Φεβρουάριο του 2025, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε την πρωτοβουλία InvestAI, θέτοντας ως πολιτικό στόχο τα 200 δισεκατομμύρια ευρώ για επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη σε ολόκληρη την Ένωση. Η ανακοίνωση προβλήθηκε ευρέως από τα μέσα ενημέρωσης. Πολύ λιγότερη προσοχή, ωστόσο, δόθηκε σε κάτι εξίσου σημαντικό: πόσο μικρό μέρος αυτού του ποσού είναι στην πραγματικότητα επαληθεύσιμο σήμερα. Λίγες μόλις εβδομάδες αργότερα, ανακοινώθηκαν άλλα εκατοντάδες δισεκατομμύρια στο πλαίσιο του λεγόμενου Πακέτου Τεχνολογικής Κυριαρχίας.
Η έκθεση του Open Future, με τίτλο «From Frameworks to Factories: Mapping EU AI Investment Architecture», επισημαίνει ότι το συνολικό, εντυπωσιακό ποσό συγχωνεύει στην πραγματικότητα αρκετούς εντελώς διαφορετικούς τύπους οικονομικής δέσμευσης: νομικά δεσμευτικά ανώτατα όρια προϋπολογισμού, εγγυήσεις του προϋπολογισμού της ΕΕ που διοχετεύονται μέσω φορέων υλοποίησης όπως ο όμιλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ), αλλά και πολιτικούς στόχους κινητοποίησης κεφαλαίων που προϋποθέτουν μεγάλους όγκους ιδιωτικών επενδύσεων οι οποίες δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η InvestAI Facility’s structure , ύψους 50 δισεκατομμυρίων ευρώ, της οποίας η δομή παραμένει υπό οριστικοποίηση, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει συγκεντρωθεί ούτε ευρώ ιδιωτικού κεφαλαίου.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την ΕΕ. Όπως σημείωνε ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) σε έγγραφο εργασίας του 2025, οι επενδύσεις στην AI «επισκιάζονται από κατακερματισμένα δεδομένα, ασυνεπείς μεθοδολογίες και έλλειψη τυποποιημένων πλαισίων μέτρησης». Δημοσιεύματα και ανακοινώσεις εταιρειών παραθέτουν συχνά εντυπωσιακούς αριθμούς, οι οποίοι όμως είναι δύσκολο να επαληθευτούν ή να συγκριθούν μεταξύ τους.
Ένα κατακερματισμένο σύστημα χρηματοδότησης που αντιστέκεται στον έλεγχο
Η ΕΕ χρηματοδοτεί την τεχνητή νοημοσύνη μέσα από ένα πολυεπίπεδο σύστημα, που εκτείνεται σε πολλαπλές γραμμές του προϋπολογισμού, κοινές επιχειρήσεις και χρηματοδοτικά εργαλεία, καθένα από τα οποία λειτουργεί με διαφορετικούς κανόνες αναφοράς και διαφορετικό βαθμό διαφάνειας. Η έκθεση αποτυπώνει αυτά τα επίπεδα, καλύπτοντας προγράμματα όπως το Horizon Europe, το Πρόγραμμα Ψηφιακή Ευρώπη, το Ταμείο InvestEU και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας, καθώς και τον ρόλο του ομίλου ΕΤΕπ ως βασικού εταίρου της ΕΕ για την υλοποίηση μεικτής χρηματοδότησης.
Εντοπίζονται αρκετά διαρθρωτικά εμπόδια που δυσχεραίνουν τη συστηματική παρακολούθηση των κονδυλίων. Οι δαπάνες για AI σπάνια εμφανίζονται ως αυτοτελής γραμμή του προϋπολογισμού· αντίθετα, ενσωματώνονται σε ευρύτερες κατηγορίες ψηφιοποίησης ή καινοτομίας, χωρίς να υπάρχει ενιαίο σύστημα «σήμανσης» των δαπανών AI στα διάφορα προγράμματα της Ένωσης. Το κενό αυτό είχε ήδη επισημανθεί από το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο σε ειδική έκθεσή του το 2024, χωρίς όμως αποτέλεσμα, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέρριψε τη σχετική σύσταση. Παράλληλα, τα στοιχεία για τα δημόσια κεφάλαια που διοχετεύονται μέσω εργαλείων μεικτής χρηματοδότησης —όπως το Ταμείο InvestEU ή η πλατφόρμα TechEU— συχνά στερούνται λεπτομερειών για τους τελικούς δικαιούχους, με επίκληση λόγων εμπορικής εμπιστευτικότητας ή ασφάλειας.
Στην πλευρά των ιδιωτικών επενδύσεων, η εικόνα είναι ακόμη πιο θολή. Εμπορικές βάσεις δεδομένων όπως οι Crunchbase, PitchBook και Dealroom διαθέτουν τα πιο αναλυτικά στοιχεία που υπάρχουν σήμερα, όμως βασίζονται στην αυτο-αναφορά των ίδιων των εταιρειών, εφαρμόζουν διαφορετικές μεταξύ τους μεθοδολογίες και χρεώνουν συνδρομές επιπέδου επιχείρησης, οι οποίες τις καθιστούν πρακτικά απρόσιτες για τις περισσότερες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της πρωτοβουλίας EU AI Champions —μιας κοινοπραξίας πάνω από 110 οργανισμών πίσω από δέσμευση ιδιωτικών επενδύσεων ύψους 150 δισεκατομμυρίων ευρώ— όπου, καθώς δεν δημοσιοποιείται η κατανομή ανά επενδυτή, ο όποιος έλεγχος προϋποθέτει επίπονη συρραφή στοιχείων από δελτία τύπου.
Γιατί έχει σημασία για τα ψηφιακά δικαιώματα
Η ΕΕ αφιέρωσε μια ολόκληρη δεκαετία στην οικοδόμηση αυτού που θεωρείται το πιο φιλόδοξο ρυθμιστικό πλαίσιο στον κόσμο για τις ψηφιακές τεχνολογίες, με αποκορύφωμα τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Η έκθεση καταγράφει πώς, ήδη από το 2025, το κέντρο βάρους άρχισε να μετατοπίζεται: από τα πλαίσια για την AI στα «εργοστάσια» AI, και από τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης στην κατασκευή της, με μια νέα ρητορική περί «απλοποίησης» του κανονιστικού πλαισίου, ανταγωνιστικότητας και κυριαρχίας να παίρνει τη θέση της προηγούμενης έμφασης στην ηθική, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη διαφάνεια.
Η μετατόπιση αυτή δεν είναι αθώα ή τεχνική λεπτομέρεια. Καθώς ολοένα μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής της ΕΕ για την AI διαμορφώνεται μέσα από αποφάσεις χρηματοδότησης και όχι μέσα από νομοθεσία, οι αποφάσεις αυτές γίνονται δυσκολότερο να ελεγχθούν. Οι επιλογές χρηματοδότησης καθορίζουν, εν τέλει, τι είδους τεχνητή νοημοσύνη κατασκευάζεται, από ποιον, προς όφελος ποιου και υπό ποιες προϋποθέσεις. Χωρίς ισχυρούς μηχανισμούς διαφάνειας και λογοδοσίας, είναι αδύνατο να εκτιμηθεί αν οι επενδύσεις της ΕΕ στην AIευθυγραμμίζονται πράγματι με τις δηλωμένες πολιτικές προτεραιότητες, αν τα οφέλη τους συγκεντρώνονται σε λίγους ισχυρούς παίκτες, ή αν το δημόσιο χρήμα μετουσιώνεται τελικά σε δημόσια αξία.
Το Open Future υποστηρίζει ότι η αδιαφάνεια γύρω από τις επενδύσεις στην AI πρέπει επειγόντως να ξεπεραστεί, τη στιγμή που οι φιλοδοξίες της ΕΕ στον τομέα αυξάνονται με εκθετικούς ρυθμούς.
Ακολουθώντας το χρήμα: προτάσεις για μεγαλύτερη διαφάνεια
Η έκθεση προτείνει μια σειρά συγκεκριμένων βημάτων που θα καθιστούσαν εφικτό έναν ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο των δαπανών της ΕΕ για την AI. Σε επίπεδο θεσμικών οργάνων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα έπρεπε να επανεξετάσει τη σύσταση του Ελεγκτικού Συνεδρίου και να εισαγάγει ένα τυποποιημένο σύστημα «σήμανσης» των δαπανών AI, εφαρμόσιμο σε όλα τα χρηματοδοτικά εργαλεία. Απαιτείται επίσης μεγαλύτερη διαφάνεια ως προς τους τελικούς δικαιούχους των εργαλείων μεικτής χρηματοδότησης, με λιγότερες εξαιρέσεις στο όνομα της εμπορικής εμπιστευτικότητας.
Για μεγάλα δημόσια-ιδιωτικά εργαλεία, όπως η πρωτοβουλία AI Champions, η δημιουργία προσβάσιμων και ελέγξιμων μητρώων δεσμεύσεων και εκταμιεύσεων θα επέτρεπε στην κοινωνία των πολιτών και στους δημοσιογράφους να ξεχωρίζουν τις πραγματικά νέες επενδύσεις από την απλή επανασυσκευασία προϋπαρχουσών δεσμεύσεων. Αυστηρότερες απαιτήσεις δημοσιοποίησης για τις ροές ιδιωτικών κεφαλαίων προς τις αγορές AI θα συμπλήρωναν αυτά τα μέτρα στον δημόσιο τομέα.
Παράλληλα, η πρωτοβουλία Steering AI Investment του Open Future θα συνεχίσει να αναπτύσσει τα αναλυτικά εργαλεία και τα σύνολα δεδομένων που χρειάζονται ώστε οι ροές χρηματοδότησης της ΕΕ για την AI να γίνουν πιο ευανάγνωστες. Αυτό περιλαμβάνει τη δημιουργία βασικών εκτιμήσεων για τις δαπάνες της ΕΕ ανά στρατηγικό τομέα προτεραιότητας, τη χαρτογράφηση της συγκέντρωσης των δικαιούχων δημόσιων επιχορηγήσεων, και τη διασταύρωση δεδομένων ιδιωτικών κεφαλαίων, ώστε να αποκαλυφθεί ποιος επωφελείται —και ποιος όχι— από τη βιομηχανική στροφή της ΕΕ.
Πηγή άρθρου: https://edri.org/our-work//