Τον Μάιο του 2025, ο Karim Khan, εισαγγελέας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, βρέθηκε κλειδωμένος έξω από τον λογαριασμό ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του, λίγο μετά την επιβολή αμερικανικών κυρώσεων εναντίον του (σύμφωνα με ρεπορτάζ του Associated Press,) που ανέφερε ότι αναγκάστηκε να μεταφερθεί στην ελβετική Proton Mail. Η Microsoft διέψευσε ότι διέκοψε τις υπηρεσίες της προς το Δικαστήριο. Ανεξάρτητα από το τι ακριβώς συνέβη, το μήνυμα που έφτασε στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ήταν σαφές και έφτασε μέχρι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ως επίσημη ερώτηση: μια απόφαση που λαμβάνεται στην Ουάσιγκτον μπορεί, θεωρητικά τουλάχιστον, να καθορίσει αν ένας ευρωπαϊκός θεσμός έχει πρόσβαση στα ίδια του τα αρχεία.
Ο επίλογος ήρθε τον Οκτώβριο του 2025: το ΔΠΔ ανακοίνωσε τη μετάβασή του στο openDesk, τη σουίτα ανοιχτού κώδικα που αναπτύχθηκε αρχικά από το γερμανικό Υπουργείο Εσωτερικών και σήμερα συντηρείται από το Κέντρο για την Ψηφιακή Κυριαρχία (ZenDiS). Δεν πρόκειται για τεράστια εγκατάσταση (κάτω από 2.000 θέσεις εργασίας). Πρόκειται όμως για μια δήλωση: η τεχνολογική επιλογή είναι πλέον μέρος της γεωπολιτικής συζήτησης.
Το μέγεθος της εξάρτησης
Τα νούμερα εξηγούν γιατί η συζήτηση άργησε τόσο. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το μερίδιο των ευρωπαϊκών παρόχων στην ευρωπαϊκή αγορά cloud υποχώρησε από περίπου 29% το 2017 σε περίπου 15% το 2022. Η Ευρώπη διαθέτει σήμερα ελάχιστο ποσοστό της παγκόσμιας υπολογιστικής ισχύος υπερκλίμακας, ενώ η ζήτηση για υποδομές ΤΝ αυξάνει την πίεση.
Η εξάρτηση δεν είναι μόνο ποσοτική. Είναι δομική, και εκδηλώνεται σε τέσσερα επίπεδα:
Νομικό. Ο αμερικανικός Cloud Act επιτρέπει στις αμερικανικές αρχές πρόσβαση σε δεδομένα που κατέχουν αμερικανικές εταιρείες, ανεξάρτητα από το πού βρίσκονται φυσικά οι διακομιστές. Τον Ιούνιο του 2025, ο διευθυντής δημοσίων και νομικών υποθέσεων της Microsoft France, Anton Carniaux, ερωτηθείς ενόρκως ενώπιον εξεταστικής επιτροπής της γαλλικής Γερουσίας αν μπορεί να εγγυηθεί ότι δεδομένα Γάλλων πολιτών δεν θα διαβιβαστούν ποτέ σε αμερικανικές αρχές χωρίς γαλλική συναίνεση, απάντησε ότι δεν μπορεί να το εγγυηθεί. Το «τα δεδομένα μένουν στην ΕΕ» είναι, νομικά, λιγότερο καθησυχαστικό απ’ ό,τι ακούγεται.
Τεχνικό. Το lock-in σπάνια είναι αποτέλεσμα μιας απόφασης. Χτίζεται σταδιακά: ταυτότητες στο Entra ID, δεδομένα σε ιδιόκτητες μορφές, εφαρμογές που καλούν managed υπηρεσίες χωρίς αντίστοιχο ανοιχτό πρότυπο, τέλη εξόδου δεδομένων. Όταν φτάσει η στιγμή της επαναδιαπραγμάτευσης, η επιλογή «φεύγω» έχει ήδη κοστολογηθεί εκτός αγοράς.
Οικονομικό. Η μετάβαση από κεφαλαιουχική δαπάνη (αγορά υποδομής) σε λειτουργική (συνδρομή) σημαίνει ότι ο δημόσιος τομέας πληρώνει διαρκώς χωρίς να αποκτά πάγιο. Οι αυξήσεις τιμολόγησης δεν διαπραγματεύονται από θέση ισχύος όταν δεν υπάρχει αξιόπιστο σχέδιο εξόδου.
Γνωσιακό. Ίσως το σοβαρότερο. Όταν η λειτουργία των συστημάτων ανατίθεται εξ ολοκλήρου, η δημόσια διοίκηση χάνει την ικανότητα να κατανοεί, να αξιολογεί και να προδιαγράφει. Χάνεται δηλαδή η προϋπόθεση για να μπορεί, κάποια στιγμή, να επιλέξει διαφορετικά.
Η ευρωπαϊκή αντίδραση: το Πακέτο Τεχνολογικής Κυριαρχίας
Στις 22 Ιανουαρίου 2026 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε με 471 ψήφους υπέρ και 68 κατά ψήφισμα για την τεχνολογική κυριαρχία και τις ψηφιακές υποδομές. Στις 3 Ιουνίου 2026 η Επιτροπή παρουσίασε το European Technological Sovereignty Package: μια δέσμη που περιλαμβάνει τον Chips Act 2.0, τον Κανονισμό για την Ανάπτυξη Cloud και ΤΝ (CADA), τον στρατηγικό οδικό χάρτη για την ψηφιοποίηση στην ενέργεια και — για πρώτη φορά με αυτή τη βαρύτητα — μια Στρατηγική για τα ανοιχτά ψηφιακά οικοσυστήματα.
Ο CADA είναι το κέντρο βάρους. Συνδυάζει:
- Μέτρα προσφοράς: στόχος τριπλασιασμού της ευρωπαϊκής χωρητικότητας data centre σε 5–7 χρόνια, «ζώνες επιτάχυνσης», στρατηγικά έργα.
- Πλαίσιο κυριαρχίας cloud: τέσσερα κλιμακωτά «επίπεδα διασφάλισης» (Union assurance levels) που αξιολογούν τοποθεσία υποδομής, ιδιοκτησία και έλεγχο, προσωπικό, αλυσίδα εφοδιασμού λογισμικού και έκθεση σε δίκαιο τρίτης χώρας. Το μοντέλο δανείζεται από το γαλλικό SecNumCloud. Στο ανώτατο επίπεδο απαιτείται πλήρης διαφάνεια και έλεγχος της αλυσίδας λογισμικού χωρίς δυνατότητα παρέμβασης τρίτης χώρας.
- Μοχλούς ζήτησης: οι δημόσιοι φορείς υποχρεώνονται σε εκτίμηση κινδύνου πριν από τη χρήση υπηρεσιών cloud, και θεσπίζεται κοινό πλαίσιο προμηθειών για να αξιοποιηθεί η συλλογική αγοραστική δύναμη.
- Αρχή «open source first» στις προμήθειες λογισμικού του δημοσίου.
Η λογική δεν είναι ο αποκλεισμός των μη ευρωπαϊκών παρόχων — η μεγάλη πλειονότητα της αγοράς παραμένει ανοιχτή. Είναι η διαβάθμιση: όσο πιο κρίσιμο το φορτίο, τόσο αυστηρότερες οι απαιτήσεις κυριαρχίας.
Η Στρατηγική Ανοιχτού Κώδικα, από την πλευρά της, χτίζει πάνω στη Στρατηγική του 2020, στο code.europa.eu, στον κατάλογο λύσεων ΕΛ/ΛΑΚ και στο δίκτυο OSPO του δημόσιου τομέα. Προβλέπει «stewardship toolkit» για ιδρύματα και κοινότητες, μεταπτυχιακά προγράμματα σε συνεργατική ανάπτυξη ανοιχτού κώδικα, χρηματοδότηση Erasmus+ για κινητικότητα, και επιμόρφωση δημοσίων υπαλλήλων.
Πού υπολείπεται
Το Open Source Initiative χαιρέτισε το πακέτο, σημειώνοντας ότι υιοθετεί πολλές από τις προτάσεις της κοινότητας. Το OpenForum Europe όμως έθεσε το προφανές ζήτημα: ο φάκελος των περίπου 2 δισ. ευρώ σε βάθος επταετίας για το σύνολο των δράσεων ανοιχτού κώδικα — επιταχυντές, Open Internet Stack, στήριξη stewards, δεξιότητες — είναι ευπρόσδεκτος αλλά ανεπαρκής, ειδικά σε σχέση με το ζητούμενο ενός πραγματικού EU Sovereign Tech Fund.
Η αριθμητική είναι αμείλικτη. Ο ανοιχτός κώδικας υπάρχει σε περίπου 96% των βάσεων κώδικα και συνεισφέρει κατ’ ελάχιστον 65–95 δισ. ευρώ ετησίως στην ευρωπαϊκή οικονομία. Ταυτόχρονα, το ένα τρίτο των maintainers δεν αμείβεται καθόλου και πολλά κρίσιμα έργα συντηρούνται από ομάδες τριών ατόμων ή λιγότερων. Η ψηφιακή κυριαρχία που στηρίζεται σε άμισθη εθελοντική εργασία δεν είναι κυριαρχία· είναι μετακύλιση ρίσκου.
Υπάρχει και ένας δεύτερος κίνδυνος: το «sovereignty washing». Τοπικές θυγατρικές, «κυρίαρχα» clouds υπό αμερικανικό μητρικό έλεγχο, κρυπτογράφηση με κλειδιά που κατέχει τυπικά ο πελάτης αλλά διαχειρίζεται ουσιαστικά ο πάροχος. Το κριτήριο πρέπει να είναι λειτουργικό, όχι δηλωτικό: μπορεί η υπηρεσία να συνεχίσει να λειτουργεί αν ο πάροχος αποφασίσει —ή αναγκαστεί— να σταματήσει;
Τι δείχνει η πράξη
Οι μεταβάσεις που έχουν ήδη γίνει προσφέρουν χρήσιμα δεδομένα:
- Το Schleswig-Holstein ξεκίνησε το 2024 με LibreOffice, άφησε τις άδειες Microsoft 365 να λήξουν τον Οκτώβριο του 2025 και ολοκλήρωσε τη μετάπτωση 40.000 λογαριασμών. Ο υπουργός Ψηφιακής Πολιτικής Dirk Schrödter επιμένει σε δύο σημεία: ότι το εγχείρημα ξεκίνησε πριν τις γεωπολιτικές εντάσεις, για λόγους κόστους, και ότι «η ψηφιακή κυριαρχία επιτυγχάνεται με βήμα-βήμα μετάβαση».
- Η Δανία, μέσω της Υπηρεσίας Ψηφιακής Διακυβέρνησης, προχώρησε σε αντίστοιχη απεξάρτηση, με την Κοπεγχάγη και το Άαρχους να ακολουθούν. Η υπουργός Caroline Stage Olsen το διατύπωσε ως αρχή: δεν πρέπει να εξαρτόμαστε από τόσο λίγους ώστε να μην μπορούμε πια να δρούμε ελεύθερα.
- Η γερμανική ομοσπονδιακή διοίκηση (Bundescloud). Το ITZBund, ο κεντρικός πάροχος πληροφορικής του ομοσπονδιακού κράτους, επέλεξε το Nextcloud μέσω δημόσιου διαγωνισμού. Ξεκίνησε με πιλότο περίπου 5.000 χρηστών και το επέκτεινε σε τάξη μεγέθους 300.000 υπαλλήλων — μία από τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις παγκοσμίως.
- Το γαλλικό Υπουργείο Εσωτερικών. Μετά από αξιολόγηση, προχώρησε σε παραγωγική εγκατάσταση του Nextcloud σχεδιασμένη να κλιμακωθεί στους περίπου 300.000 υπαλλήλους του υπουργείου, επίσης εντός εσωτερικού δικτύου. Παράλληλα η DINUM συντονίζει τη διυπουργική κατεύθυνση απεξάρτησης.
- Το ολλανδικό Υπουργείο Παιδείας και σουηδικοί κρατικοί φορείς ακολούθησαν αντίστοιχη διαδρομή, με τη σουηδική υπηρεσία δημοσίων προμηθειών να έχει δημοσιεύσει ειδική έκθεση για τους κινδύνους των δημόσιων υπηρεσιών νέφους.
- Η πόλη της Γενεύης και δεκάδες ευρωπαϊκοί δήμοι λειτουργούν αντίστοιχες εγκαταστάσεις με απαίτηση παραμονής των δεδομένων εντός εθνικής επικράτειας.
Ένα πρακτικό ελάχιστο
Η ψηφιακή κυριαρχία δεν είναι διακόπτης· είναι σχεδιαστική επιλογή που ενσωματώνεται σε κάθε προμήθεια. Πέντε απαιτήσεις που κοστίζουν ελάχιστα αν τεθούν εξαρχής και είναι σχεδόν αδύνατο να προστεθούν εκ των υστέρων:
- Ανοιχτά πρότυπα και μορφές δεδομένων ως συμβατική υποχρέωση, όχι ως ευχή.
- Τεκμηριωμένο σχέδιο αντιστρεψιμότητας που δοκιμάζεται πραγματικά, με ρητή κοστολόγηση της μετάπτωσης και μηδενικά τέλη εξαγωγής δεδομένων. Ένα σχέδιο εξόδου που δεν έχει δοκιμαστεί δεν είναι σχέδιο.
- «Ή ισοδύναμο» παντού, ώστε οι προδιαγραφές να περιγράφουν λειτουργίες και όχι καταλόγους προϊόντων ενός κατασκευαστή.
- Ο κώδικας που πληρώνει ο φορολογούμενος να δημοσιεύεται με ελεύθερη άδεια (Public Money, Public Code) — κάτι που πλέον ευθυγραμμίζεται με την αρχή «open source first» του CADA.
- Ένα σταθερό ποσοστό κάθε μεγάλης προμήθειας για δημιουργία ικανότητας, όχι μόνο για αγορά υπηρεσίας. Χωρίς αυτό, κάθε επόμενος διαγωνισμός ξεκινά από την ίδια αφετηρία.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο, εξάλλου, το ζητά ήδη: η Ανακοίνωση COM(2026) 503 καλεί τα κράτη μέλη να μεταφράσουν την κατεύθυνση της τεχνολογικής κυριαρχίας σε εθνική δράση μέσα από την αναθεώρηση των Εθνικών Στρατηγικών Οδικών Χαρτών της Ψηφιακής Δεκαετίας τον Δεκέμβριο του 2026. Είναι μια προθεσμία που η Ελλάδα μπορεί είτε να τηρήσει τυπικά, είτε να αξιοποιήσει.
Η ουσία του ερωτήματος δεν είναι αν οι υπηρεσίες των hyperscalers είναι καλές — συχνά είναι εξαιρετικές. Είναι ποιος κρατάει τον διακόπτη, και τι συμβαίνει την ημέρα που θα θελήσουμε να τον γυρίσουμε μόνοι μας.