Τον περασμένο Ιούνιο, οι διοργανωτές της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών «Stop Destroying Videogames» παρουσίασαν το αίτημά τους ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Παρότι στη δημόσια ακρόαση οι περισσότεροι ευρωβουλευτές και οι εκπρόσωποι της Επιτροπής τάχθηκαν υπέρ, η γραπτή απάντηση που ακολούθησε γεννά αμφιβολίες για το αν η Επιτροπή σκοπεύει πράγματι να αντιμετωπίσει τη ρίζα του προβλήματος, δηλαδή τους προβληματικούς όρους των αδειών χρήσης.
Η πρωτοβουλία
Μια εκστρατεία που έγινε viral εξασφάλισε ένα επιπλέον εκατομμύριο υπογραφές μέσα στους δύο τελευταίους μήνες πριν από τη λήξη της προθεσμίας. Έτσι, η πρωτοβουλία συγκέντρωσε τελικά σχεδόν 1,3 εκατομμύρια επικυρωμένες υπογραφές, ξεπερνώντας με άνεση το απαιτούμενο όριο.
Η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών επιτρέπει στους πολίτες της ΕΕ να ζητήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει νομοθεσία σε τομείς όπου τα κράτη μέλη έχουν εκχωρήσει αρμοδιότητες στην Ένωση. Για να θεωρηθεί έγκυρη, χρειάζεται τη στήριξη τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου πολιτών και την κάλυψη ελάχιστων ορίων υπογραφών σε επτά τουλάχιστον κράτη μέλη. Οι πρωτοβουλίες αυτές, ωστόσο, δεν είναι νομικά δεσμευτικές: το δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας παραμένει τυπικά στην Επιτροπή.
Η «Stop Destroying Videogames», όπως και η παγκόσμια εκστρατεία Stop Killing Games, θέτει το ζήτημα ότι οι εκδότες καθιστούν συστηματικά τα παιχνίδια μη λειτουργικά μετά από κάποιο διάστημα. Εδώ και χρόνια, πολλοί τίτλοι απαιτούν μόνιμη σύνδεση με τον διακομιστή του εκδότη. Όταν ο εκδότης παύει την υποστήριξη ενός τέτοιου παιχνιδιού «always-online» και διακόπτει τη σύνδεση, ο τίτλος μένει αχρηστευμένος — ακόμη και για όσους τον έχουν πληρώσει.
Η πρωτοβουλία ζητά, αφενός, από τους εκδότες να αφήνουν τα παιχνίδια σε λειτουργική κατάσταση και, αφετέρου, από την Επιτροπή να νομοθετήσει ώστε να αποτρέπεται η εξ αποστάσεως απενεργοποίησή τους. Δεν επιδιώκει, όπως τονίζουν οι διοργανωτές, τη μεταβίβαση της κυριότητας των παιχνιδιών, των σχετικών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας ή των δικαιωμάτων εμπορικής εκμετάλλευσης.
Από την κυριότητα στην άδεια χρήσης
Το πρόβλημα έχει βαθύτερη αιτία: τα περισσότερα βιντεοπαιχνίδια δεν πωλούνται πλέον, αλλά παραχωρούνται με άδεια χρήσης και προσφέρονται ως υπηρεσία που μπορεί ανά πάσα στιγμή να ανακληθεί. Οι καταναλωτές συνήθως πιστεύουν ότι, αγοράζοντας ένα παιχνίδι, το αποκτούν και μπορούν να το παίζουν όποτε θέλουν. Αυτό δεν ισχύει πάντα. Ορισμένοι μάλιστα αγοράζουν έναν τίτλο κοντά στο τέλος του κύκλου ζωής του, χωρίς να το γνωρίζουν, και χάνουν την πρόσβαση λίγο αργότερα.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στα παιχνίδια. Αφορά κάθε πολιτιστικό αγαθό που διακινείται σε ψηφιακή μορφή: βιβλία, ταινίες, μουσική. Η μετάβαση από την κυριότητα στην αδειοδότηση προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα στους εκδότες, συνεπάγεται όμως σοβαρά μειονεκτήματα για το κοινό. Οι άδειες χρήσης επιβάλλουν συχνά περιοριστικούς όρους και εγκλωβίζουν τους χρήστες σε κλειστές πλατφόρμες ή σε συγκεκριμένες συσκευές με περιορισμένες δυνατότητες. Και, όπως φαίνεται εδώ με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο, η πρόσβαση σε ένα προϊόν μπορεί να ανακληθεί οποτεδήποτε από τον δικαιούχο. Πέρα από τους καταναλωτές, η εξέλιξη αυτή δυσχεραίνει και το έργο των βιβλιοθηκών και των αρχείων που καλούνται να διαφυλάξουν την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
Καταχρηστικές πρακτικές αδειοδότησης στις βιβλιοθήκες
Ο χώρος των βιβλιοθηκών έχει πληγεί ιδιαίτερα, καθώς οι εκδότες στηρίζονται σχεδόν αποκλειστικά στην αδειοδότηση για να παρέχουν πρόσβαση σε ηλεκτρονικά βιβλία και ψηφιακά περιοδικά. Το 2025 η COMMUNIA διεξήγαγε εκτενή έρευνα για τις πρακτικές αυτές, με έμφαση στις επιπτώσεις τους στις βιβλιοθήκες. Η έκθεση Unfair Licensing Practices: The Library Experience στηρίζεται σε μαρτυρίες ακαδημαϊκών και δημόσιων βιβλιοθηκών, καθώς και σε ανάλυση συμβάσεων αδειοδότησης. Καταγράφει μια σειρά από όρους και πρακτικές που ζημιώνουν τους χρήστες και που, σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι σαφώς άδικες ή και καταχρηστικές. Τα ευρήματα επιβεβαιώθηκαν έκτοτε και από ανεξάρτητη έρευνα σε συμβάσεις αδειοδότησης αντίστοιχων περιβαλλόντων.
Η εξάρτηση από τις άδειες χρήσης υπονομεύει τον ρόλο των βιβλιοθηκών ως θεσμών δημόσιου συμφέροντος, δηλαδή τη δυνατότητά τους να δίνουν πρόσβαση σε βιβλία και άλλο υλικό μέσω του δανεισμού. Ο δημόσιος δανεισμός προϋποθέτει ότι η βιβλιοθήκη αποκτά αντίτυπα, έντυπα ή ψηφιακά. Όταν όμως τα ηλεκτρονικά βιβλία και το λοιπό ψηφιακό υλικό διατίθενται μόνο υπό όρους που υπαγορεύουν οι εκδότες ή οι πάροχοι συγκεντρωτικών πακέτων, οι βιβλιοθήκες χάνουν τον έλεγχο του υλικού που μπορούν να προσφέρουν στο κοινό τους: τίτλοι γίνονται ανεξήγητα ακριβοί ή αποσύρονται αυθαίρετα από τα αδειοδοτημένα πακέτα.
Μια απογοητευτική απάντηση
Στη γραπτή της απάντηση, η Επιτροπή δεσμεύτηκε να ανοίξει, έως το τέλος του 2026, διάλογο με καταναλωτές και εκδότες για τη βελτίωση των προτύπων του κλάδου. Ταυτόχρονα όμως υποστήριξε ότι τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας δεν της επιτρέπουν να προτείνει νομοθεσία που θα απαιτεί τα βιντεοπαιχνίδια να παραμένουν λειτουργικά μετά τη λήξη της εμπορικής υποστήριξης, καθώς οι εκδότες και οι λοιποί δικαιούχοι απολαμβάνουν αποκλειστικά δικαιώματα βάσει της πνευματικής ιδιοκτησίας, των συγγενικών δικαιωμάτων και, ενδεχομένως, άλλων μορφών προστασίας.
Πρόκειται για απογοητευτική τοποθέτηση. Η δίκαιη πρόσβαση σε αγαθά που προστατεύονται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως ταμπού όταν τα δικαιώματα αυτά συγκρούονται με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα ή με σημαντικά δημόσια συμφέροντα. Για τις βιβλιοθήκες, η COMMUNIA έχει ήδη προτείνει συγκεκριμένες δικλείδες ασφαλείας απέναντι σε άδικους όρους αδειοδότησης. Η Digital Fairness Act, η υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκή Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη, αποτελεί το πλέον κατάλληλο όχημα για μια τέτοια ρύθμιση: θα μπορούσε να υποχρεώσει τους δικαιούχους να προσφέρουν στους καταναλωτές εύλογους όρους αδειοδότησης, που να προστατεύουν ουσιαστικά τη διαρκή πρόσβαση στα ψηφιακά πολιτιστικά αγαθά. Το ζήτημα της ψηφιακής κυριότητας έχει τεθεί επανειλημμένα στη διαδικασία διαβούλευσης και οφείλει να ληφθεί σοβαρά υπόψη από την Επιτροπή.
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org/