Ένας μορφότυπος εγγράφων δεν είναι ανοιχτός επειδή κάποιος τον χαρακτηρίζει έτσι. Είναι ανοιχτός όταν η προδιαγραφή του διατίθεται ελεύθερα και δημόσια, όταν η υλοποίησή του δεν επιβαρύνεται με δικαιώματα ή τέλη, και όταν δεν συνοδεύεται από περιορισμούς χρήσης. Οργανισμοί όπως το Open Knowledge Foundation και θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης χρησιμοποιούν έναν πυρήνα κριτηρίων ακριβώς για να διασφαλίσουν τη μακροχρόνια πρόσβαση στα δεδομένα, την ανεξαρτησία από συγκεκριμένα συστήματα και την απουσία ελέγχου από έναν και μοναδικό προμηθευτή.
Τα βασικά κριτήρια ανοιχτότητας
- Δημόσια προδιαγραφή: οι κανόνες του μορφότυπου δημοσιεύονται στο σύνολό τους και είναι εύκολα προσβάσιμοι από οποιονδήποτε.
- Απαλλαγή από δικαιώματα (royalty-free): κανένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και καμία χρέωση αδειοδότησης δεν εμποδίζει την ανάπτυξη συμβατού λογισμικού.
- Καμία διάκριση: ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον μορφότυπο για οποιονδήποτε σκοπό, χωρίς να χρειάζεται ειδική άδεια.
- Ανεξάρτητη διακυβέρνηση: τις μελλοντικές εκδόσεις και αναθεωρήσεις τις διαχειρίζεται ένας διαφανής, μη κερδοσκοπικός φορέας τυποποίησης.
Θεσμικά πλαίσια αναφοράς
- The Open Definition: καθορίζει με ακρίβεια τους νομικούς και τεχνικούς όρους υπό τους οποίους ένα έργο θεωρείται ανοιχτό.
- Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Διαλειτουργικότητας (EIF): επιβάλλει στις δημόσιες διοικήσεις τη χρήση πραγματικά ανοιχτών μορφότυπων για τα δημόσια έγγραφα.
ODF και OOXML: δύο διαφορετικές προσεγγίσεις
Όταν το Open Document Format (ODF) και το Office Open XML (OOXML) αξιολογηθούν με βάση τα παραπάνω αυστηρά κριτήρια, προκύπτει ότι ακολουθούν θεμελιωδώς διαφορετική λογική. Παρότι αμφότερα αναγνωρίζονται ως επίσημα πρότυπα ISO, το ODF ικανοποιεί τα κριτήρια ανοιχτού προτύπου εξ ορισμού και εκ σχεδιασμού, ενώ το OOXML φέρει δομικές και νομικές περιπλοκές που στην πράξη περιορίζουν τη δυνατότητα πραγματικά ανοιχτής υλοποίησης.
| Κριτήριο | Open Document Format (ODF) | Office Open XML (OOXML) |
|---|---|---|
| Δημόσια προδιαγραφή | Πλήρως διαφανής. Συνεκτικές και λιτές προδιαγραφές, βασισμένες σε ένα απλοποιημένο σχήμα XML τύπου RelaxNG. | Εξαιρετικά σύνθετη. Πάνω από 6.000 σελίδες προδιαγραφών, με αποσπασματικές συμπεριφορές κληρονομημένες από παλαιότερα συστήματα. |
| Καθεστώς royalty-free | Ανεπιφύλακτο. Διέπεται από τυπικές royalty-free παραμέτρους που επιτρέπουν καθολική ανάπτυξη λογισμικού. | Υπό όρους. Καλύπτεται από μια μη ανακλητή υπόσχεση περί διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και όχι από κανονική άδεια. |
| Καμία διάκριση | Πλήρης. Ισότιμη υλοποίηση τόσο σε σουίτες ανοιχτού κώδικα όσο και σε ιδιόκτητες. | Λειτουργικά εμπόδια. Μεροληψία υπέρ συμπεριφορών προσανατολισμένων στα Windows και σε συγκεκριμένες πλατφόρμες. |
| Ανεξάρτητη διακυβέρνηση | Ουδέτερη ως προς τους προμηθευτές. Τη διαχείριση έχει εξ ολοκλήρου ο OASIS. | Επηρεαζόμενη από προμηθευτή. Συντηρείται μέσω ISO, αλλά ο δομικός πυρήνας παραμένει στενά συνδεδεμένος με τη Microsoft. |
Πού εντοπίζονται οι ουσιαστικές διαφορές
Προδιαγραφή και διαφάνεια
Το ODF σχεδιάστηκε από την αρχή ως μια σύγχρονη, καθαρή προδιαγραφή XML. Όπως έχει επισημανθεί στο GranneBlog, πρόκειται για το μοναδικό ανοιχτά διαθέσιμο πρότυπο που δημοσιεύεται ολόκληρο σε ένα κείμενο ελεύθερα προσβάσιμο και κατανοητό.
Το OOXML, αντίθετα, σχεδιάστηκε πρωτίστως για να αποτυπώσει σε XML τα παλιά δυαδικά δεδομένα του Microsoft Office. Διακρίνεται σε δύο παραλλαγές, Strict και Transitional. Όπως έχει αναλυθεί σε προηγούμενο άρθρο του TDF Blog, η Transitional λειτουργεί ουσιαστικά ως ένας τεράστιος κατάλογος χαρακτηριστικών συμβατότητας, καταργημένων στοιχείων, συμπεριφορών εξαρτώμενων από την πλατφόρμα και αναφορών σε ατεκμηρίωτες ιδιαιτερότητες εκδόσεων του Microsoft Office της δεκαετίας του 1990.
Νομικό πλαίσιο και διανοητική ιδιοκτησία
Το ODF αξιοποιεί ένα τυπικό πλαίσιο ανοιχτού κώδικα: οποιοσδήποτε μπορεί να το υλοποιήσει σε ένα έργο χωρίς φόβο δικαστικών διενέξεων για διπλώματα ευρεσιτεχνίας ή δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.
Το OOXML στηρίζεται στο Microsoft Open Specification Promise (OSP). Πρόκειται για μονομερή δέσμευση μη άσκησης αγωγής, η οποία όμως καλύπτει τους προγραμματιστές μόνο στον βαθμό που ακολουθούν πιστά την προδιαγραφή. Αποκλίσεις που ορίζονται από την ίδια την υλοποίηση ή ακραίες περιπτώσεις μπορεί να αφήσουν τους προγραμματιστές νομικά ακάλυπτους.
Τεχνικές διακρίσεις και έλεγχος του συστήματος
Το ODF αποφεύγει εξαρτήσεις από συγκεκριμένο υλικό, ώστε ανεξάρτητες εφαρμογές — όπως το LibreOffice ή το Apache OpenOffice — να αποδίδουν τα δεδομένα με ομοιόμορφο τρόπο.
Το OOXML περιέχει στοιχεία στενά συνδεδεμένα με το οικοσύστημα των Windows. Επειδή το Microsoft Office παρήγαγε παραδοσιακά OOXML τύπου Transitional από προεπιλογή, οι εφαρμογές τρίτων προσκρούουν σε τεράστια εμπόδια μετατροπής όταν καλούνται να ερμηνεύσουν κληρονομημένα δυαδικά στοιχεία ή ιδιόκτητους ορισμούς μορφοποίησης ενσωματωμένους στη δομή του αρχείου.
Μια ενδιαφέρουσα αναφορά: ο ιταλικός ορισμός
Οι Linee guida su acquisizione e riuso di software per le pubbliche amministrazioni (Κατευθυντήριες γραμμές για την προμήθεια και την επαναχρησιμοποίηση λογισμικού από τις δημόσιες διοικήσεις), που δημοσίευσε η AgID το 2021, ορίζουν στο γλωσσάρι τους τον ανοιχτό μορφότυπο ως εξής:
Ανοιχτός μορφότυπος (δεδομένων): δημόσιος μορφότυπος δεδομένων, με εκδόσεις, πλήρως τεκμηριωμένος και χωρίς περιορισμούς υλοποίησης. Ανοιχτός θεωρείται ο μορφότυπος που αναγνωρίζεται από φορέα τυποποίησης και συντηρείται συνεργατικά από πλήθος οργανισμών οι οποίοι παρέχουν ανταγωνιστικές μεταξύ τους υλοποιήσεις, μέσα από διαφανή διαδικασία. Ο μορφότυπος οφείλει να παραμένει συνεπής προς τη δηλωμένη έκδοσή του.
Οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές δεν αποτελούν ερμηνευτικό σχόλιο που συνοδεύει τον νόμο. Εκδίδονται σε εφαρμογή των άρθρων 68 και 69 του Codice dell’Amministrazione Digitale, βάσει ρητών εξουσιοδοτήσεων που περιέχονται στον ίδιο τον νόμο, και αντικαθιστούν την παλαιότερη εγκύκλιο 63/2013 της AgID για την ίδια συγκριτική αξιολόγηση.
Ο ορισμός του formato aperto δεν είναι, επομένως, μια απλή σύσταση που τυχαίνει να είναι καλογραμμένη. Είναι ο νομικά δεσμευτικός ορισμός για την ιταλική δημόσια διοίκηση, και αντλεί αυτή την ισχύ από τον ίδιο τον νόμο.
Πηγή άρθρου: https://blog.documentfoundation.org/
Και στην Ελλάδα;
Το ελληνικό δίκαιο διαθέτει επίσης ρητό ορισμό. Ο ν. 4727/2020 για την Ψηφιακή Διακυβέρνηση, με τον οποίο ενσωματώθηκε στην ελληνική έννομη τάξη η Οδηγία (ΕΕ) 2019/1024 για τα ανοικτά δεδομένα, ορίζει στο άρθρο 60 ως ανοικτό μορφότυπο εκείνον που δεν εξαρτάται από πλατφόρμα και διατίθεται στο κοινό χωρίς κανέναν περιορισμό ο οποίος να παρεμποδίζει την περαιτέρω χρήση των εγγράφων. Το ίδιο άρθρο ορίζει το ανοικτό επίσημο πρότυπο ως πρότυπο καθορισμένο σε γραπτή μορφή, το οποίο περιγράφει λεπτομερώς τις προδιαγραφές για τη διασφάλιση της διαλειτουργικότητας του λογισμικού.
Η υποχρέωση είναι εξίσου ρητή: σύμφωνα με το άρθρο 63, οι φορείς του δημόσιου τομέα διαθέτουν ηλεκτρονικά τα έγγραφά τους, όπου αυτό είναι δυνατό, σε μορφότυπους ανοικτούς, μηχαναγνώσιμους, προσβάσιμους, προσιτούς και επαναχρησιμοποιούμενους, μαζί με τα μεταδεδομένα τους — και τόσο ο μορφότυπος όσο και τα μεταδεδομένα οφείλουν καταρχήν να συμμορφώνονται με επίσημα ανοικτά πρότυπα. Συμπληρωματικά, το άρθρο 54 του ν. 4412/2016 για τις δημόσιες συμβάσεις απαγορεύει τη διατύπωση τεχνικών προδιαγραφών που παραπέμπουν σε συγκεκριμένη κατασκευή, εμπορικά σήματα ή διπλώματα ευρεσιτεχνίας, όταν αυτό οδηγεί σε ευνοϊκή μεταχείριση ή αποκλεισμό προμηθευτών.
Η διαφορά με το ιταλικό παράδειγμα δεν είναι η ύπαρξη του κανόνα, αλλά η λεπτομέρειά του. Ο ελληνικός ορισμός είναι σαφώς πιο λακωνικός: δεν απαιτεί ρητά πολλαπλές, ανταγωνιστικές μεταξύ τους υλοποιήσεις, ούτε συντήρηση του προτύπου μέσα από διαφανή και συνεργατική διαδικασία, ούτε συνέπεια προς τη δηλωμένη έκδοση. Στην πράξη, αυτό αφήνει περιθώριο ώστε μορφότυποι που απλώς «διατίθενται στο κοινό» να θεωρούνται ανοικτοί, ακόμη κι όταν η υλοποίησή τους από τρίτους παραμένει ουσιωδώς δυσχερής. Το κρίσιμο, επομένως, δεν είναι αν ο νόμος μιλά για ανοικτούς μορφότυπους , αλλά με ποια κριτήρια ελέγχεται η τήρησή του κατά τον σχεδιασμό των ψηφιακών υπηρεσιών και τη σύνταξη των διακηρύξεων του Δημοσίου.