Το Open Future δημοσίευσε την 1η Οκτωβρίου 2026 ένα νέο έγγραφο στρατηγικής για το μέλλον της ευρωπαϊκής υποδομής πνευματικών δικαιωμάτων. Το κείμενο υπογράφουν οι Paul Keller και Sebastian Posth και αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του πιλοτικού έργου CommonsDB. Συμπυκνώνει την εμπειρία 18 μηνών από τη δημιουργία και λειτουργία ενός πραγματικού δημόσιου μητρώου για το Κοινό Κτήμα, και προτείνει πώς πρέπει να οργανωθεί ένα σύστημα μητρώων δικαιωμάτων και ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος των δημόσιων θεσμών.
Ένα σύστημα χωρίς καταγραφή σε έναν αυτοματοποιημένο κόσμο
Το ευρωπαϊκό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας λειτούργησε σχεδόν πάντα χωρίς τυπική καταγραφή. Η προστασία γεννιέται αυτόματα, και δεν υπάρχει δημόσιο αρχείο για το τι προστατεύεται, από ποιον ή με ποιους όρους. Αυτό ήταν λογικό όσο τα δικαιώματα αφορούσαν έναν κόσμο επαγγελματιών μεσαζόντων με αργούς ρυθμούς. Σήμερα όμως αυτοματοποιημένα συστήματα παίρνουν αποφάσεις σχετικές με δισεκατομμύρια έργα: φιλτράρουν αναρτήσεις, συγκεντρώνουν δεδομένα εκπαίδευσης για την τεχνητή νοημοσύνη και επιλύουν ζητήματα άδειας επαναχρησιμοποίησης. Για να λειτουργήσουν σωστά, χρειάζονται αξιόπιστες πληροφορίες δικαιωμάτων σε μορφή αναγνώσιμη από μηχανές, και δημόσια υποδομή που να τις παρέχει σε μεγάλη κλίμακα απλώς δεν υπάρχει.
Η πίεση προέρχεται κυρίως από τη γενετική ΤΝ. Το ευρωπαϊκό δίκαιο δίνει στους δημιουργούς το δικαίωμα να εξαιρέσουν τα έργα τους από την εκπαίδευση μοντέλων ΤΝ, όμως δεν υπάρχει ακόμη αξιόπιστος τρόπος να διατυπωθεί αυτή η εξαίρεση ώστε να φτάσει στις εταιρείες που οφείλουν να τη σέβονται, ούτε τρόπος για τις εταιρείες να τις εντοπίσουν.
Το Open Future είχε ήδη αναλύσει το πρόβλημα και προτείνει λύση βασισμένη σε μητρώα στο policy brief του 2024 Considerations for implementing rightholder opt-outs by AI model developers. Τα οφέλη όμως δεν περιορίζονται στην ΤΝ: τα μητρώα είναι χρήσιμα όπου χρειάζεται αξιόπιστη ταυτοποίηση έργων, για παράδειγμα όταν ανήκουν στο κοινό κτήμα, φέρουν ανοιχτή άδεια ή χαρακτηρίζονται ορφανά ή εκτός εμπορίου. Έτσι, τα μητρώα πέρασαν από το περιθώριο στο επίκεντρο της πολιτικής για τα πνευματικά δικαιώματα.
Το ανοιχτό ερώτημα: ποιος κυβερνά το οικοσύστημα;
Μέσα στο 2026, δύο μελέτες για λογαριασμό θεσμών της ΕΕ έβαλαν τα μητρώα στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Η μελέτη για το EUIPO χαρτογράφησε τις υπάρχουσες βάσεις δεδομένων πνευματικών δικαιωμάτων και πρότεινε ένα ομοσπονδιακό επίπεδο που τις συνδέει, αντί να τις αντικαταστήσει με μια κεντρική βάση. Μια μελέτη σκοπιμότητας για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξε ότι ένα πανευρωπαϊκό μητρώο εξαιρέσεων από την εκπαίδευση ΤΝ είναι εφικτό και πρότεινε αρχιτεκτονική για αυτό.
Καμία από τις δύο όμως δεν απάντησε πώς πρέπει να διακυβερνάται αυτή η υποδομή, πώς να οργανωθεί ένα οικοσύστημα μητρώων και τι ρόλο να έχουν οι δημόσιοι θεσμοί.
Τι μας δείχνει το CommonsDB
Εδώ ακριβώς το νέο κείμενο φέρνει πρακτική εμπειρία. Το CommonsDB είναι ένα λειτουργικό δημόσιο μητρώο πληροφοριών δικαιωμάτων για έργα του κοινού κτήματος και έργα με ανοιχτές άδειες. Με πάνω από 6,6 εκατομμύρια επαληθευμένες δηλώσεις, αποτελεί τη μεγαλύτερη γνωστή δημόσια εφαρμογή μητρώου βασισμένου στο ISCC, ένα ανοιχτό αναγνωριστικό προτύπου ISO που παράγεται από το ίδιο το περιεχόμενο του έργου.
Από την εμπειρία αυτή προκύπτουν πέντε συμπεράσματα. Πρώτον, τα μητρώα ειδικού σκοπού λειτουργούν, τεχνικά και επιχειρησιακά, σε μεγάλη κλίμακα. Δεύτερον, τα μητρώα πρέπει να βρίσκονται κοντά σε όσους δημιουργούν τις εγγραφές: οι οργανισμοί και οι κοινότητες που γνωρίζουν τα έργα μπορούν να επαληθεύουν ισχυρισμούς, να διορθώνουν λάθη και να λογοδοτούν για τα δεδομένα τους. Τρίτον, αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν πολλά μητρώα, αφού διαφορετικοί τομείς και σκοποί έχουν διαφορετικές ανάγκες που καμία κεντρική βάση δεν μπορεί να καλύψει. Τέταρτον, η ομοσπονδιακή σύνδεση κάνει τα πολλά μητρώα να λειτουργούν ως ένα: το CommonsDB έδειξε ότι ανεξάρτητα μητρώα μπορούν να δημοσιεύουν και να συγχρονίζουν τις εγγραφές τους μέσω κοινού πρωτοκόλλου, ώστε οποιοσδήποτε να τα αναζητά σαν να ήταν ένα.
Πέμπτον, και ίσως σημαντικότερο, το τοπίο αυτό χρειάζεται δημόσια «άγκυρα». Σε ένα οικοσύστημα πολλών ανεξάρτητων, ομοσπονδιακά συνδεδεμένων μητρώων, το καθήκον των δημόσιων θεσμών είναι να ορίζουν πρότυπα, να πιστοποιούν τα μητρώα που τα πληρούν και να λειτουργούν ένα επίπεδο συγκέντρωσης που προσφέρει μια έγκυρη ενιαία εικόνα όλων τους. Το κείμενο προτείνει ως φυσικό φορέα αυτών των λειτουργιών το Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της ΕΕ (EUIPO), που ήδη διαχειρίζεται τις δύο υπάρχουσες βάσεις δεδομένων πνευματικών δικαιωμάτων της Ένωσης.
Κάτι περισσότερο από διοίκηση δικαιωμάτων
Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι το διακύβευμα ξεπερνά την τεχνική διαχείριση των πνευματικών δικαιωμάτων. Η μηχανικά αναγνώσιμη γνώση για τα ευρωπαϊκά έργα θα πρέπει να αποτελεί ανοιχτή δημόσια υποδομή, και όχι να συσσωρεύεται αποκλειστικά στα χαρτοφυλάκια δεδομένων των μεγαλύτερων πλατφορμών και εταιρειών ΤΝ.
Το έγγραφο στρατηγικής συνοδεύεται από νομικό παράρτημα, γραμμένο από το Institute for Information Law (IViR), που εξετάζει τι μπορεί ήδη να κάνει το EUIPO με την υφιστάμενη εντολή του και πού θα χρειαζόταν νέα νομοθεσία.
Το Open Future ηγήθηκε της πρωτοβουλίας CommonsDB, που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε συνεργασία με τη Liccium, το Europeana Foundation, τη Wikimedia Sverige και το Institute for Information Law (IViR).
Κατεβάστε την πλήρη έκθεση (PDF)
Πηγή άρθρου: https://openfuture.eu/