Η νέα έκθεση του Communia Association με τίτλο «The Post-DSM Copyright Report» επιχειρεί μια εκτενή αποτίμηση του τρόπου με τον οποίο τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εφαρμόσει βασικές διατάξεις της Οδηγίας DSM (Digital Single Market Directive) σχετικά με τα πνευματικά δικαιώματα. Η μελέτη επικεντρώνεται κυρίως στα δικαιώματα των χρηστών, στην έρευνα, στην εκπαίδευση, στην πολιτιστική κληρονομιά και στις νέες προκλήσεις που δημιουργεί η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Η έκθεση αναδεικνύει τόσο τις θετικές πρακτικές που έχουν υιοθετήσει ορισμένα κράτη όσο και τις σημαντικές ασυμβατότητες που εξακολουθούν να υπάρχουν μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών. Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι η επικείμενη αναθεώρηση της Οδηγίας DSM αποτελεί μια κρίσιμη ευκαιρία για την ενίσχυση της προστασίας των δικαιωμάτων των χρηστών σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Δικαιώματα έρευνας και εκπαίδευσης
Ένα από τα βασικά πεδία που εξετάζει η έκθεση αφορά την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων (Text and Data Mining – TDM), μια πρακτική που θεωρείται πλέον απαραίτητη για τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα και την ανάπτυξη εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης.
Η μελέτη καταγράφει ότι τα περισσότερα κράτη-μέλη αναγνωρίζουν πως η εξαίρεση που προβλέπεται από το Άρθρο 3 της Οδηγίας DSM δεν επαρκεί για να καλύψει τις πραγματικές ανάγκες της ερευνητικής κοινότητας. Για τον λόγο αυτό, αρκετές χώρες έχουν εισαγάγει ευρύτερες εξαιρέσεις για την επιστημονική έρευνα, επιτρέποντας όχι μόνο την ανάλυση δεδομένων αλλά και την ανταλλαγή ερευνητικού υλικού μεταξύ επιστημόνων για λόγους συνεργασίας και επαλήθευσης αποτελεσμάτων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Ιταλίας, η οποία συνέδεσε ρητά την εξόρυξη δεδομένων με την ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης, παρέχοντας έτσι μεγαλύτερη νομική σαφήνεια στους ερευνητές. Αντίστοιχα, η Σλοβενία και η Βουλγαρία υιοθέτησαν μηχανισμούς χρονικά περιορισμένης πρόσβασης ώστε να αντιμετωπιστούν οι περιορισμοί που προκαλούν τα τεχνολογικά μέτρα προστασίας.
Στον τομέα της εκπαίδευσης, η έκθεση σημειώνει ότι η υποχρεωτική ψηφιακή εξαίρεση του Άρθρου 5 δεν καλύπτει πλήρως τις ανάγκες της εκπαιδευτικής κοινότητας. Πολλά κράτη-μέλη διατήρησαν ή επέκτειναν εξαιρέσεις που αφορούν και μη ψηφιακές μορφές διδασκαλίας ή μεγαλύτερες κατηγορίες χρηστών, προσφέροντας πιο ολοκληρωμένη προστασία για τις εκπαιδευτικές χρήσεις έργων.
Πολιτιστική κληρονομιά και Κοινό Κτήμα
Η έκθεση εξετάζει επίσης την εφαρμογή των κανόνων που αφορούν τα έργα εκτός εμπορίου (Out-of-Commerce Works – OOCW), δηλαδή έργα που δεν είναι πλέον διαθέσιμα στην αγορά αλλά εξακολουθούν να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, τα κράτη-μέλη έχουν υιοθετήσει πολύ διαφορετικά κριτήρια για τον χαρακτηρισμό αυτών των έργων, γεγονός που δημιουργεί ανασφάλεια δικαίου και δυσκολίες για τα πολιτιστικά ιδρύματα που επιθυμούν να τα ψηφιοποιήσουν και να τα διαθέσουν στο κοινό.
Η έκθεση επισημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις οι υφιστάμενοι κανόνες επιβαρύνουν υπερβολικά τα ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς, απαιτώντας πολύπλοκες διαδικασίες τεκμηρίωσης πριν ένα έργο θεωρηθεί «εκτός εμπορίου». Για τον λόγο αυτό προτείνεται η δημιουργία πιο ευέλικτων εξαιρέσεων που θα επιτρέπουν τη μαζική ψηφιοποίηση έργων όταν δεν υπάρχουν κατάλληλες άδειες χρήσης.
Θετικά αξιολογείται, ωστόσο, η εφαρμογή του Άρθρου 14 της Οδηγίας, το οποίο αποσκοπεί στην αποτροπή της επανιδιωτικοποίησης έργων που ανήκουν στον δημόσιο τομέα μέσω ψηφιοποίησης. Η έκθεση προτείνει μάλιστα την επέκταση αυτής της λογικής και σε άλλες κατηγορίες έργων πέρα από τα έργα εικαστικής τέχνης.
Προστασία απέναντι σε συμβατικούς και τεχνολογικούς περιορισμούς
Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα αφορά τις διατάξεις που προστατεύουν τους χρήστες από συμβάσεις ή τεχνολογικά μέτρα που ακυρώνουν στην πράξη τις εξαιρέσεις των πνευματικών δικαιωμάτων.
Η έκθεση διαπιστώνει ότι η εφαρμογή του Άρθρου 7 της Οδηγίας DSM παραμένει άνιση στην Ευρώπη. Αν και αρκετές χώρες προβλέπουν προστασία απέναντι σε συμβατικές ρήτρες που περιορίζουν τα δικαιώματα των χρηστών, άλλες δεν παρέχουν επαρκείς εγγυήσεις.
Ακόμη μεγαλύτερες αποκλίσεις καταγράφονται σε σχέση με τα τεχνολογικά μέτρα προστασίας, όπως τα συστήματα DRM. Σε αρκετές περιπτώσεις οι χρήστες δεν διαθέτουν ουσιαστικούς μηχανισμούς για να ασκήσουν τα νόμιμα δικαιώματά τους όταν η πρόσβαση περιορίζεται τεχνολογικά.
Το δικαίωμα των εκδοτών Τύπου
Η έκθεση αφιερώνει ιδιαίτερη προσοχή και στο δικαίωμα των εκδοτών Τύπου που θεσπίστηκε με το Άρθρο 15 της Οδηγίας DSM.
Παρότι η Οδηγία προέβλεπε συγκεκριμένα όρια και εξαιρέσεις για την αποφυγή υπερβολικής προστασίας των εκδοτών, αρκετά κράτη-μέλη δεν εφάρμοσαν πλήρως αυτές τις εγγυήσεις. Ως αποτέλεσμα, σε ορισμένες χώρες οι εκδότες Τύπου απολαμβάνουν ευρύτερη προστασία από άλλους δικαιούχους πνευματικών δικαιωμάτων, γεγονός που ενισχύει τον κατακερματισμό της ευρωπαϊκής αγοράς.
Δικαιώματα χρηστών στις διαδικτυακές πλατφόρμες
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο Άρθρο 17 της Οδηγίας DSM, το οποίο αφορά τις διαδικτυακές πλατφόρμες διαμοιρασμού περιεχομένου.
Η έκθεση σημειώνει ότι τα περισσότερα κράτη-μέλη ακολούθησαν μια «μινιμαλιστική» προσέγγιση, περιοριζόμενα στην επανάληψη της γενικής αρχής ότι οι νόμιμες αναρτήσεις δεν πρέπει να μπλοκάρονται. Ωστόσο, στην πράξη, η ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων και στην ελευθερία της έκφρασης εξακολουθεί να εξαρτάται κυρίως από τις ίδιες τις πλατφόρμες και τα δικαστήρια.
Μόνο λίγες χώρες υιοθέτησαν ισχυρότερες εγγυήσεις, όπως μηχανισμούς πρόληψης του υπερβολικού μπλοκαρίσματος περιεχομένου, υποχρεώσεις διαφάνειας και διαδικασίες αντιμετώπισης καταχρηστικών καταγγελιών.
Η έκθεση επισημαίνει επίσης ότι εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς την εξαίρεση για παρωδία, καρικατούρα και μίμηση (pastiche), γεγονός που οδηγεί σε διαφορετικά επίπεδα προστασίας της ελευθερίας έκφρασης μεταξύ των κρατών-μελών.
Το «Post-DSM Copyright Report» καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή της Οδηγίας DSM χαρακτηρίζεται από σημαντικές αποκλίσεις και ανισότητες μεταξύ των κρατών-μελών. Παράλληλα όμως, αναδεικνύει ότι αρκετές χώρες έχουν ήδη αποδείξει στην πράξη πως είναι εφικτή μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση που προστατεύει αποτελεσματικότερα την έρευνα, την εκπαίδευση, την πολιτιστική κληρονομιά και την ελευθερία έκφρασης.
Η επικείμενη αναθεώρηση της Οδηγίας DSM θεωρείται επομένως καθοριστική για το μέλλον των ψηφιακών δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μέσα από την αξιοποίηση των βέλτιστων εθνικών πρακτικών, η ΕΕ έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει ένα πιο συνεκτικό και δίκαιο πλαίσιο πνευματικών δικαιωμάτων που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες της ψηφιακής εποχής και της τεχνητής νοημοσύνης.
Διαβάστε την πλήρη έκθεση εδώ
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org