Η ψηφιακή ανεξαρτησία δεν κρίνεται μόνο στο λογισμικό
Η συζήτηση για την ψηφιακή ανεξαρτησία συχνά περιορίζεται στο αν ένα κράτος, ένας δήμος, ένα πανεπιστήμιο ή μια επιχείρηση χρησιμοποιεί ανοιχτό ή κλειστό λογισμικό. Αυτό είναι σημαντικό, αλλά δεν αρκεί. Η βαθύτερη υποδομή της εξάρτησης βρίσκεται συχνά αλλού: στα πρότυπα, στους μορφότυπους αρχείων, στις διεπαφές, στα πρωτόκολλα επικοινωνίας και στους όρους με τους οποίους ανταλλάσσονται τα δεδομένα. Όταν αυτά ελέγχονται από έναν προμηθευτή ή διαμορφώνονται με τρόπο που ευνοεί συγκεκριμένα οικοσυστήματα, τότε η φαινομενική «ελευθερία επιλογής» γίνεται στην πράξη ψευδαίσθηση.
Τα ανοιχτά πρότυπα είναι ο θεσμικός και τεχνικός μηχανισμός που επιτρέπει σε διαφορετικά συστήματα να συνεργάζονται χωρίς να εξαρτώνται από την καλή θέληση ή την εμπορική στρατηγική μιας πολυεθνικής. Είναι η προϋπόθεση για διαλειτουργικότητα, μακροχρόνια πρόσβαση στη γνώση, φορητότητα δεδομένων, ουσιαστικό ανταγωνισμό και δημόσιο έλεγχο. Χωρίς ανοιχτά πρότυπα, ακόμα και το πιο φιλόδοξο πρόγραμμα ψηφιακού μετασχηματισμού κινδυνεύει να καταλήξει σε ακριβό αδιέξοδο.
Από τον αδειοδοτικό εγκλωβισμό στη δημόσια κυριαρχία
Για πολλά χρόνια, δημόσιοι φορείς στην Ελλάδα και στην Ευρώπη προμηθεύονταν λύσεις πληροφορικής με κριτήριο τη βραχυπρόθεσμη λειτουργικότητα και όχι τη μακροπρόθεσμη ανεξαρτησία. Το αποτέλεσμα ήταν γνωστό: έγγραφα που ανοίγουν σωστά μόνο σε μία εφαρμογή, βάσεις δεδομένων που δε μεταφέρονται εύκολα, πληροφοριακά συστήματα που δε συνδέονται μεταξύ τους και συμβάσεις που οδηγούν σε διαρκή εξάρτηση από τον ίδιο προμηθευτή. Η οικονομική συνέπεια είναι υψηλό και επαναλαμβανόμενο κόστος. Η θεσμική συνέπεια είναι ακόμη σοβαρότερη: το κράτος χάνει σταδιακά τον έλεγχο της ίδιας του της ψηφιακής μνήμης.
Αυτός ο εγκλωβισμός δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα δημοκρατίας και εθνικής στρατηγικής. Ένα κράτος που δεν μπορεί να αλλάξει προμηθευτή χωρίς να διακινδυνεύσει τη λειτουργία των αρχείων, των υπηρεσιών ή των επικοινωνιών του δεν είναι ψηφιακά κυρίαρχο. Είναι διοικητικά εξαρτημένο. Και όταν αυτή η εξάρτηση συγκεντρώνεται σε ολιγοπώλια των ΗΠΑ ή, σε άλλες κρίσιμες υποδομές, σε πλατφόρμες και αλυσίδες εφοδιασμού που ελέγχονται από την Κίνα, το πρόβλημα παύει να είναι απλώς διαχειριστικό. Γίνεται γεωπολιτικό.
Η ευρωπαϊκή στροφή δείχνει τον δρόμο
Η Ευρώπη έχει πλέον πιο καθαρή επίγνωση του προβλήματος. Το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Διαλειτουργικότητας αντιμετωπίζει τη διαλειτουργικότητα ως βασική αρχή των ψηφιακών δημόσιων υπηρεσιών, ενώ η ευρωπαϊκή συζήτηση για την τεχνολογική κυριαρχία συνδέει όλο και περισσότερο τα ανοιχτά πρότυπα με την ανθεκτικότητα, την επαναχρησιμοποίηση και τη μείωση του εγκλωβισμού σε προμηθευτές πλατφορμών. Η ίδια η ευρωπαϊκή δημόσια πολιτική αναγνωρίζει ότι τα ανοιχτά πρότυπα μειώνουν το κόστος, βελτιώνουν τη συνεργασία συστημάτων και αποτρέπουν την εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή.
Η πιο ισχυρή πρόσφατη επιβεβαίωση αυτής της κατεύθυνσης ήρθε από τη Γερμανία. Στο πλαίσιο του Deutschland-Stack, δηλαδή της νέας κυρίαρχης ψηφιακής αρχιτεκτονικής του γερμανικού δημοσίου, ορίστηκαν ως πρότυπα εγγράφων το ODF και το PDF/UA, ενώ το ίδιο το πλαίσιο δηλώνει ρητά ότι βασίζεται σε ανοιχτά πρότυπα και διεπαφές, στοχεύει στη μείωση των φαινομένων εγκλωβισμού και συνδέεται με τη στρατηγική της ευρωπαϊκής ψηφιακής κυριαρχίας. Πρόκειται για πολιτική απόφαση με μεγάλη σημασία, όχι για τεχνική σύσταση χαμηλού επιπέδου.
Γιατί αυτό αφορά άμεσα την Ελλάδα
Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει ως παθητικός πελάτης ξένων τεχνολογικών οικοσυστημάτων. Κάθε φορά που το Δημόσιο προκηρύσσει έργα χωρίς υποχρεωτική χρήση ανοιχτών προτύπων, κάθε φορά που επιτρέπει κλειστούς μορφότυπους ή κλειστές διεπαφές, κάθε φορά που προμηθεύεται λύσεις χωρίς σχέδιο απεξάρτησης, χτίζει νέα στρώματα εξάρτησης πάνω σε παλιά.
Αντίθετα, η υποχρεωτική χρήση ανοιχτών προτύπων δημιουργεί πραγματική ελευθερία επιλογής. Επιτρέπει σε ελληνικές και ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να ανταγωνιστούν σε ίσους όρους, επειδή η αγορά δεν κρίνεται από το ποιος ελέγχει το κλειδί του συστήματος, αλλά από το ποιος προσφέρει καλύτερη υπηρεσία, καλύτερη υποστήριξη και καλύτερη τιμή. Επιτρέπει επίσης στο κράτος να αλλάζει εργολάβο χωρίς να αλλάζει το ίδιο του το αρχείο. Και επιτρέπει σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, σχολεία και δήμους να συνεργάζονται με κοινό τεχνικό λεξιλόγιο, χωρίς να εξαρτώνται από εμπορικές πλατφόρμες.
Εδώ ακριβώς συναντώνται τα ανοιχτά πρότυπα με τις προτάσεις πολιτικής της ΕΕΛΛΑΚ. Η αρχή «Δημόσιο Χρήμα = Δημόσια Γνώση και Σχεδιασμός», η απαγόρευση αποκλειστικών μορφοτύπων στις δημόσιες προμήθειες, η υποχρεωτική διαλειτουργικότητα με ανοιχτά APIs και ανοιχτά σχήματα δεδομένων, η ίδρυση εθνικής πύλης APIs, η επαναχρησιμοποίηση δημόσιου κώδικα και η δημόσια λογοδοσία για τις ψηφιακές υποδομές συνιστούν έναν συνεκτικό δρόμο απεξάρτησης. Δεν πρόκειται για τεχνολογικό ρομαντισμό. Πρόκειται για ρεαλιστική βιομηχανική και θεσμική πολιτική.
Τι πρέπει να γίνει τώρα
Η Ελλάδα χρειάζεται μια εθνική πολιτική ανοιχτών προτύπων με σαφή δεσμευτικότητα. Όχι ευχολόγια, όχι αποσπασματικές εγκυκλίους, όχι γενικές αναφορές στη διαλειτουργικότητα. Χρειάζεται να θεσπιστεί ότι όλα τα νέα δημόσια πληροφοριακά συστήματα, όλες οι νέες προμήθειες λογισμικού και όλες οι νέες ανταλλαγές εγγράφων και δεδομένων θα βασίζονται σε ανοιχτά, διεθνώς αναγνωρισμένα πρότυπα. Χρειάζεται να απαγορευθούν οι φωτογραφικές τεχνικές προδιαγραφές που αποκλείουν τον ανταγωνισμό. Χρειάζεται κάθε δημόσιος φορέας να διαθέτει σχέδιο εξόδου από κλειστά οικοσυστήματα. Και χρειάζεται να ενσωματωθεί η συμμόρφωση με ανοιχτά πρότυπα ως κριτήριο ελέγχου πριν από την πληρωμή κάθε ψηφιακού έργου.
Αν η χώρα θέλει πραγματικά ψηφιακή ανεξαρτησία, πρέπει να ξεκινήσει από εκεί που γεννιέται η εξάρτηση: στο επίπεδο των προτύπων. Γιατί όποιος ελέγχει τους μορφότυπους, τις διεπαφές και τα πρωτόκολλα, ελέγχει τελικά και τη ροή της γνώσης, της διοίκησης και της οικονομικής αξίας. Τα ανοιχτά πρότυπα δεν είναι ένα τεχνικό παράρτημα της ψηφιακής πολιτικής. Είναι ο πυρήνας της.
Πηγές άρθρου:
The Document Foundation, BIG NEWS: Germany has just made the standard Open Document Format (ODF) mandatory: Η ανάρτηση καταγράφει ότι στο Deutschland-Stack της γερμανικής δημόσιας διοίκησης ορίζονται ως μορφότυπα εγγράφων τα ODF και PDF/UA, στο πλαίσιο μιας κυρίαρχης και διαλειτουργικής ψηφιακής αρχιτεκτονικής: https://blog.documentfoundation.org/blog/2026/03/20/big-news-germany-has-just-made-the-standard-open-document-format-odf-mandatory/
Deutschland-Stack, Gesamtbild: Το επίσημο κείμενο της γερμανικής ψηφιακής στοίβας αναφέρει ότι η αρχιτεκτονική βασίζεται σε ανοιχτά πρότυπα και διεπαφές και περιλαμβάνει ρητά τα ODF και PDF/UA ως μορφότυπους εγγράφων: https://deutschland-stack.gov.de/gesamtbild/
European Commission, The New European Interoperability Framework: Το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Διαλειτουργικότητας παρέχει συγκεκριμένες κατευθύνσεις για διαλειτουργικές ψηφιακές δημόσιες υπηρεσίες και αναγνωρίζει τη στρατηγική σημασία της συνεργασίας, της επαναχρησιμοποίησης και της διαλειτουργικότητας στον δημόσιο τομέα: https://ec.europa.eu/isa2/eif_en/
Interoperable Europe Portal, The European Interoperability Framework in detail: Συνοψίζει τις 47 συστάσεις του EIF και την προσέγγιση της ΕΕ για διαλειτουργικές δημόσιες υπηρεσίες με κοινές αρχές και πρότυπα: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/iopeu-monitoring/european-interoperability-framework-detail
data.europa.eu, Embracing open standards for open data: The ecosystem of interoperability across Europe: Εξηγεί ότι τα ανοιχτά πρότυπα μειώνουν το κόστος, αποτρέπουν την εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή και ενισχύουν την ευελιξία και την καινοτομία: https://data.europa.eu/en/news-events/news/embracing-open-standards-open-data-ecosystem-interoperability-across-europe
ΕΕΛΛΑΚ, Προτάσεις Πολιτικής: Συγκεντρώνει τις παρεμβάσεις και προτάσεις πολιτικής του Οργανισμού Ανοιχτών Τεχνολογιών για ανοιχτά πρότυπα, διαλειτουργικότητα, δημόσιο κώδικα και θεσμικές μεταρρυθμίσεις υπέρ της ψηφιακής ανεξαρτησίας: https://eellak.ellak.gr/protasis-politikis/