Στις 25 Ιουνίου 2026 έκλεισε η δημόσια διαβούλευση («Πρόσκληση υποβολής στοιχείων») της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια στοχευμένη νομοθετική πρωτοβουλία στον τομέα των πνευματικών δικαιωμάτων, στην οποία κατατέθηκαν συνολικά 432 απαντήσεις. Η διαβούλευση αυτή σηματοδοτεί την επίσημη έναρξη του επόμενου γύρου ευρωπαϊκής νομοθεσίας για το copyright, με σημαντικότερο σκέλος της τη σχέση ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη και τα πνευματικά δικαιώματα.
Η ανάλυση στηρίχθηκε στην κωδικοποίηση, με τη βοήθεια γλωσσικού μοντέλου (Claude Sonnet 4.6), όλων των 432 απαντήσεων και των 339 συνοδευτικών εγγράφων θέσης, βάσει ενός σταθερού συνόλου κατηγοριών: στάση απέναντι στις εξαιρέσεις εξόρυξης κειμένου και δεδομένων (TDM), μηχανισμοί εξαίρεσης (opt-out), διαφάνεια, αμοιβή, υποδομές δικαιωμάτων και η ερευνητική εξαίρεση. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η μέθοδος αυτή έχει αναπόφευκτα περιθώριο σφάλματος και ότι οι αριθμοί πρέπει να διαβάζονται ως τάξεις μεγέθους και όχι ως απολύτως ακριβείς μετρήσεις.
Ο διπλός στόχος της Επιτροπής
Στο κέντρο της διαβούλευσης βρίσκεται μια βαθύτερη πολιτική αντίφαση: η Επιτροπή επιδιώκει ταυτόχρονα να ενισχύσει την αδειοδότηση και την επιβολή των δικαιωμάτων —βελτιώνοντας τους όρους αμοιβής των δημιουργών— αλλά και να διευκολύνει την πρόσβαση των παρόχων γενετικής τεχνητής νοημοσύνης σε περιεχόμενο που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα. Πρόκειται για δύο στόχους που δύσκολα συμβαδίζουν: η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί να οικοδομήσει μια ανταγωνιστική «ήπειρο της τεχνητής νοημοσύνης», διαφυλάσσοντας παράλληλα την οικονομική θέση του πολιτιστικού και δημιουργικού της κλάδου.
Η πλειονότητα των απαντήσεων, όπως δείχνει η ανάλυση, ζητά στην πράξη να ικανοποιηθεί μόνο το ένα από τα δύο σκέλη, ανάλογα με τα συμφέροντα του φορέα που τις υπέβαλε. Μόνο μια μικρή ομάδα προτάσεων —ανάμεσά τους και εκείνη του ίδιου του Open Future— επιχειρεί να προσεγγίσει σοβαρά και τους δύο στόχους ταυτόχρονα.
Ποιοι απάντησαν
Οι κάτοχοι δικαιωμάτων αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα, με 241 από τις 432 απαντήσεις, μοιρασμένες ανάμεσα σε μεγάλους εμπορικούς δικαιούχους, οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης, ενώσεις μεμονωμένων δημιουργών και μικτούς συνασπισμούς. Ακολουθεί ο τομέας βιβλιοθηκών, έρευνας και ανοιχτής γνώσης με 65 απαντήσεις, ενώ ο κλάδος τεχνολογίας και τεχνητής νοημοσύνης υπέβαλε μόλις 33 απαντήσεις — λιγότερες απ’ όσες θα ανέμενε κανείς, δεδομένου του διακυβεύματος.
Αξιοσημείωτη είναι η απουσία οργανώσεων ψηφιακών δικαιωμάτων και προστασίας καταναλωτών: ούτε το EDRi ούτε το BEUC κατέθεσαν απάντηση, με μόνη εξαίρεση κάποια παραρτήματα της Wikimedia, το ίδιο το Open Future και την Euroconsumers. Παρομοίως, οι απαντήσεις μεμονωμένων πολιτών ήταν ελάχιστες, με αποτέλεσμα το «δημόσιο συμφέρον» να εκπροσωπείται σχεδόν αποκλειστικά από τον τομέα βιβλιοθηκών και ανοιχτής γνώσης.
Η μάχη γύρω από την εξαίρεση TDM
Το βασικό πεδίο αντιπαράθεσης είναι το άρθρο 4 της Οδηγίας για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην ψηφιακή ενιαία αγορά (DSM), το οποίο επιτρέπει την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων —άρα και τη χρήση προστατευμένου περιεχομένου για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης— εκτός εάν οι δικαιούχοι έχουν διατυπώσει ρητή επιφύλαξη (opt-out).
Ο κλάδος των δικαιούχων επιθυμεί σχεδόν ομόφωνα τον περιορισμό ή την κατάργηση αυτής της ρύθμισης, διχάζεται όμως ως προς τον τρόπο: η μεγαλύτερη ομάδα (105 απαντήσεις) ζητά να διατηρηθεί η υπάρχουσα αρχιτεκτονική, αλλά να ενισχυθεί, με δεσμευτικό opt-out και αυστηρότερες υποχρεώσεις διαφάνειας. Μια δεύτερη, μικρότερη ομάδα (72 απαντήσεις), κυρίως από τον οπτικοακουστικό τομέα, ζητά να αποκλειστεί εντελώς η εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης από το πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης TDM, ώστε να απαιτείται εξ ορισμού άδεια. Η ανάλυση επισημαίνει ότι μια τέτοια αλλαγή θα αντέστρεφε την υφιστάμενη λογική, από «επιτρέπεται εκτός αν υπάρχει επιφύλαξη» σε «απαγορεύεται εκτός αν υπάρχει άδεια», κάτι που θα δυσχέραινε τόσο την πρόσβαση σε δεδομένα εκπαίδευσης όσο και την ανάπτυξη ανταγωνιστικών ευρωπαϊκών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.
Από την άλλη πλευρά, ο κλάδος τεχνολογίας τάσσεται σχεδόν καθολικά υπέρ της διατήρησης του σημερινού καθεστώτος, με τη Meta να υιοθετεί τη σκληρότερη θέση, ζητώντας πλήρη κατάργηση της δυνατότητας opt-out.
Παράλληλα, 151 απαντήσεις —από όλα τα στρατόπεδα— συμφωνούν ότι το σημερινό σύστημα σηματοδότησης επιφυλάξεων δεν λειτουργεί σωστά, χωρίς όμως να υπάρχει συναίνεση για το ποιο τεχνικό πρότυπο θα έπρεπε να το αντικαταστήσει: το πρότυπο robots.txt συγκεντρώνει τις περισσότερες υποστηρίξεις, αλλά δέχεται και την πιο έντονη κριτική από την πλευρά των δικαιούχων.
Διαφάνεια, υποδομές και αμοιβή
Ένα σημαντικό εύρημα της ανάλυσης είναι ότι η απαίτηση για υποχρεωτική γνωστοποίηση —σε επίπεδο μεμονωμένου έργου— των υλικών που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης συγκεντρώνει ευρύτατη στήριξη (185 απαντήσεις, σχεδόν ομόφωνα από τους δικαιούχους), ενώ η αντίθετη θέση του κλάδου τεχνολογίας —συγκεντρωτικές, όχι αναλυτικές αναφορές— συγκεντρώνει μόλις 13 απαντήσεις. Ομοίως, 155 απαντήσεις τάσσονται υπέρ κοινών υποδομών δικαιωμάτων (μητρώα, μεταδεδομένα, ταυτοποιητές περιεχομένου), με στήριξη που διαπερνά όλα τα στρατόπεδα.
Στο ζήτημα της αμοιβής, η πλειονότητα σκέφτεται σχεδόν αποκλειστικά με όρους αδειοδότησης: 125 απαντήσεις προκρίνουν την απευθείας αδειοδότηση στην αγορά, 76 προτιμούν τη συλλογική διαχείριση μέσω οργανισμών, ενώ μόλις 7 —ανάμεσά τους και η πρόταση του Open Future— υποστηρίζουν σύστημα νόμιμης αμοιβής μέσω τέλους στους παρόχους τεχνητής νοημοσύνης.
Μια μικρή ομάδα προτείνει διαφορετική λύση
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα της ανάλυσης αφορά μια μικρή αλλά ετερόκλητη ομάδα απαντήσεων που δεν επιχειρούν να ελέγξουν την πρόσβαση στο στάδιο της εκπαίδευσης, αλλά μεταθέτουν την υποχρέωση αμοιβής στο στάδιο της εμπορικής αξιοποίησης του μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή στο σημείο όπου αυτό παράγει έσοδα. Στην ομάδα αυτή ανήκουν, μεταξύ άλλων, το Ινστιτούτο Max Planck για την Καινοτομία και τον Ανταγωνισμό, η γαλλική εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης Mistral, το France Digitale, το βρετανικό κέντρο CREATe, η Euroconsumers, καθώς και τα COMMUNIA και Creative Commons, με προτάσεις που κυμαίνονται από απλές νόμιμες αμοιβές έως συνδυαστικά μοντέλα αδειοδότησης και τελών.
Κοινή λογική αυτών των προτάσεων είναι ότι η υποχρέωση πληρωμής συνδέεται με τη διάθεση του μοντέλου στην αγορά και όχι με την ίδια την πράξη της συλλογής δεδομένων. Σύμφωνα με την ανάλυση, πρόκειται για τη μόνη προσέγγιση, ανάμεσα σε όλες τις απαντήσεις, που έχει πραγματική δυνατότητα να ικανοποιήσει και τους δύο στόχους της Επιτροπής ταυτόχρονα: θα προσέφερε στους προγραμματιστές μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης ανεμπόδιστη πρόσβαση σε δεδομένα εκπαίδευσης, ενώ παράλληλα θα εξασφάλιζε στους δημιουργούς μια αξίωση αμοιβής που θα κάλυπτε κάθε εμπορική χρήση —ακόμη και εκείνων που δεν θα υπέγραφαν ποτέ σύμβαση αδειοδότησης.
Τι μπορεί να συγκρατήσει η Επιτροπή
Η ανάλυση καταλήγει ότι δύο ευρήματα είναι άμεσα αξιοποιήσιμα: η διαφάνεια σε επίπεδο έργου και οι κοινές υποδομές δικαιωμάτων συγκεντρώνουν ευρύτερη και λιγότερο αμφισβητούμενη στήριξη από οποιαδήποτε θέση επί των ίδιων των εξαιρέσεων, και είναι συμβατές με κάθε μοντέλο αμοιβής που βρίσκεται στο τραπέζι. Ωστόσο, η διαφάνεια και οι υποδομές, από μόνες τους, δεν επιλύουν τη βαθύτερη σύγκρουση γύρω από την αδειοδότηση και την αμοιβή. Εκεί, η διαβούλευση παρουσιάζει δύο καλά οργανωμένα στρατόπεδα, καθένα από τα οποία ζητά το μισό από τον στόχο της Επιτροπής, και μια μικρή, ετερόκλητη ομάδα που υποδεικνύει τον μόνο ορατό δρόμο προς την επίτευξη και των δύο μισών μαζί.
Πηγή άρθρου: https://openfuture.eu/