Γιατί όλες οι εφαρμογές πληροφορικής πρέπει να χρησιμοποιούν κοινά λεξικά δεδομένων βασισμένα σε ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα
Η ψηφιακή διοίκηση έχει προχωρήσει σημαντικά ως προς τη δυνατότητα μεταφοράς δεδομένων. Τα πληροφοριακά συστήματα μπορούν να ανταλλάσσουν αρχεία, να επικοινωνούν μέσω διεπαφών προγραμματισμού και να ενημερώνουν μητρώα σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Ωστόσο, η δυνατότητα αποστολής μιας πληροφορίας δεν σημαίνει ότι το σύστημα που την παραλαμβάνει την κατανοεί με τον ίδιο τρόπο.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα, αλλά λιγότερο ορατά προβλήματα του ψηφιακού μετασχηματισμού. Κάθε φορέας, έργο ή ανάδοχος σχεδιάζει συχνά το δικό του μοντέλο δεδομένων. Η ίδια έννοια καταγράφεται ως «ονοματεπώνυμο», «πλήρες όνομα», «name» ή ως δύο χωριστά πεδία για το όνομα και το επώνυμο. Η «διεύθυνση» μπορεί να σημαίνει κατοικία, φορολογική έδρα, τόπο άσκησης δραστηριότητας, διεύθυνση αλληλογραφίας ή τόπο παροχής μιας υπηρεσίας.
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η διαφορετική ονομασία των πεδίων. Είναι ότι διαφορετικά συστήματα μπορεί να αποδίδουν διαφορετικό νόημα στα ίδια δεδομένα. Για να υπάρξει πραγματική διαλειτουργικότητα, πρέπει τα συστήματα και οι άνθρωποι που τα χρησιμοποιούν να διαθέτουν κοινό τρόπο περιγραφής των βασικών εννοιών.
Τα τρία επίπεδα της «συνεννόησης»
Η ανταλλαγή δεδομένων έχει τουλάχιστον τρία επίπεδα. Το πρώτο αφορά τον μορφότυπο μετάδοσης, όπως CSV, XML ή JSON. Το δεύτερο αφορά τη σύνταξη, δηλαδή τη δομή με την οποία οργανώνονται τα πεδία και οι τιμές. Το τρίτο και κρισιμότερο είναι το σημασιολογικό επίπεδο, δηλαδή το κατά πόσο τα δεδομένα έχουν το ίδιο νόημα για τον αποστολέα και τον παραλήπτη.
Τα δύο πρώτα επίπεδα αντιμετωπίζονται σχετικά εύκολα με τεχνικές προδιαγραφές. Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι μια εφαρμογή θα στέλνει JSON και ότι ένα συγκεκριμένο πεδίο θα περιλαμβάνει ημερομηνία. Αυτό όμως δεν αρκεί. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε τι ακριβώς εκφράζει η ημερομηνία, ποιος φορέας την έχει καταγράψει, με ποια νομική βάση, σε ποια χρονική ζώνη, με ποιο βαθμό αξιοπιστίας και αν αφορά την έκδοση, την έναρξη ισχύος ή τη λήξη ενός δικαιώματος.
Η σημασιολογική διαλειτουργικότητα εξασφαλίζει ότι αυτό που αποστέλλεται είναι πράγματι αυτό που γίνεται κατανοητό. Χωρίς αυτήν, οι εφαρμογές μπορεί να είναι τεχνικά συνδεδεμένες, αλλά διοικητικά και λειτουργικά ασύμβατες.
Από τις αμέτρητες διμερείς αντιστοιχίσεις σε έναν κοινό πυρήνα
Όταν κάθε πληροφοριακό σύστημα χρησιμοποιεί το δικό του μοντέλο, κάθε νέα διασύνδεση απαιτεί ειδική αντιστοίχιση. Αν υπάρχουν πολλά μητρώα και εφαρμογές, η πολυπλοκότητα αυξάνεται πολύ γρήγορα. Κάθε σύστημα πρέπει να μάθει πώς περιγράφουν τα δεδομένα όλα τα υπόλοιπα.
Τα κοινά λεξικά δεδομένων αλλάζουν αυτή τη λογική. Κάθε σύστημα αντιστοιχίζει τα δεδομένα του μία φορά προς έναν κοινό σημασιολογικό πυρήνα. Η διασύνδεση παύει να αποτελεί μια ιδιαίτερη συμφωνία μεταξύ δύο εφαρμογών και γίνεται εφαρμογή ενός κοινού προτύπου.
Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται το κόστος ανάπτυξης και συντήρησης, περιορίζονται τα σφάλματα και διευκολύνεται η αντικατάσταση ενός συστήματος ή προμηθευτή. Η γνώση για τη σημασία των δεδομένων δεν παραμένει κλειδωμένη στον κώδικα μιας εφαρμογής ή στην εμπειρία μιας συγκεκριμένης ομάδας έργου. Μετατρέπεται σε κοινή και επαναχρησιμοποιήσιμη δημόσια υποδομή.
Τι περιγράφουν τα ευρωπαϊκά βασικά λεξικά
Τα EU Core Vocabularies είναι συμφωνημένα, επαναχρησιμοποιήσιμα και επεκτάσιμα μοντέλα για θεμελιώδεις έννοιες, όπως το φυσικό πρόσωπο, η επιχείρηση, η τοποθεσία, ο δημόσιος οργανισμός, η δημόσια υπηρεσία, τα κριτήρια και τα αποδεικτικά στοιχεία.
Το Βασικό λεξικά Φυσικού Προσώπου δεν περιορίζεται σε ένα πεδίο «ονοματεπώνυμο». Περιγράφει το όνομα, το επώνυμο, την ημερομηνία γέννησης, τα αναγνωριστικά, την κατοικία, την ιθαγένεια και τις σχέσεις του προσώπου με τόπους και διοικητικές δικαιοδοσίες. Παράλληλα, διακρίνει το ίδιο το πρόσωπο από τα έγγραφα και τα αναγνωριστικά που χρησιμοποιούνται για την ταυτοποίησή του.
Αντίστοιχα, το Βασικό λεξικό Δημόσιας Υπηρεσίας δεν περιγράφει απλώς τον τίτλο μιας υπηρεσίας. Τη συνδέει με τον φορέα που την παρέχει, τα γεγονότα ζωής ή επιχειρηματικής δραστηριότητας που την ενεργοποιούν, τις νομικές διατάξεις, τις προϋποθέσεις, τα απαιτούμενα αποδεικτικά, τους διαύλους εξυπηρέτησης, τον χρόνο διεκπεραίωσης και το ενδεχόμενο κόστος.
Επομένως, τα κοινά λεξικά δεν είναι ένας κατάλογος τεχνικών πεδίων. Ενσωματώνουν τη διοικητική και θεσμική διάσταση από την αρχή του σχεδιασμού.
Κοινό λεξικό δεν σημαίνει μία κεντρική βάση δεδομένων
Η υιοθέτηση κοινών λεξικών δεν επιβάλλει μία συγκεκριμένη αρχιτεκτονική. Τα δεδομένα μπορεί να τηρούνται σε κεντρικό μητρώο, σε κατανεμημένα μητρώα διαφορετικών φορέων, σε συγχρονισμένα τοπικά αντίγραφα ή ακόμη και σε υποδομές όπου ο πολίτης ελέγχει τη διάθεσή τους.
Όποια αρχιτεκτονική και αν επιλεγεί, χρειάζεται κοινή σημασία στα δεδομένα που ανταλλάσσονται. Η έννοια «διεύθυνση κατοικίας» πρέπει να έχει την ίδια ακριβή σημασία σε κάθε σημείο στο οποίο χρησιμοποιείται. Αν αλλάξει στο μέλλον ο τρόπος αποθήκευσης ή ανταλλαγής, δεν πρέπει να χρειαστεί να σχεδιαστεί από την αρχή το εννοιολογικό μοντέλο.
Τα κοινά λεξικά δεν συνεπάγονται ούτε ανεξέλεγκτη συγκέντρωση ούτε ελεύθερη κυκλοφορία προσωπικών δεδομένων. Η σημασιολογική διαλειτουργικότητα πρέπει να συνδυάζεται με ελαχιστοποίηση δεδομένων, διαβαθμισμένη πρόσβαση, καταγραφή ενεργειών, σαφή νομική βάση και καθορισμό της έγκυρης πηγής κάθε πληροφορίας.
Από την αρχή «μόνον άπαξ» έως την αξιόπιστη τεχνητή νοημοσύνη
Η αρχή «μόνον άπαξ», σύμφωνα με την οποία ο πολίτης ή η επιχείρηση δεν πρέπει να προσκομίζει ξανά στοιχεία που διαθέτει ήδη η διοίκηση, δεν μπορεί να εφαρμοστεί μόνο με περισσότερες διασυνδέσεις. Προϋποθέτει συμφωνία για το τι σημαίνει κάθε δεδομένο, ποιο μητρώο αποτελεί την έγκυρη πηγή του και με ποιους κανόνες μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί.
Τα κοινά λεξικά είναι εξίσου κρίσιμα για την ανάλυση δεδομένων και την τεχνητή νοημοσύνη. Ένα σύστημα ΤΝ δεν μπορεί να θεραπεύσει αντιφατικούς ορισμούς, ελλιπή μεταδεδομένα και ασύμβατες ταξινομήσεις. Όταν τα δεδομένα δεν έχουν σαφή προέλευση και κοινή σημασία, τα αποτελέσματα παραμένουν αναξιόπιστα, όσο προηγμένο και αν είναι το μοντέλο.
Η ποιότητα της τεχνητής νοημοσύνης εξαρτάται πρώτα από την ποιότητα, τη δομή και τη διακυβέρνηση των δεδομένων πάνω στα οποία λειτουργεί.
Μια εθνική πολιτική σημασιολογικής διαλειτουργικότητας
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα ανοικτό εθνικό μητρώο λεξικών, κωδικολογίων, σχημάτων και προφίλ εφαρμογής. Το μητρώο πρέπει να διαθέτει σταθερά αναγνωριστικά, ιστορικό εκδόσεων, μηχαναγνώσιμες μορφές, τεκμηρίωση, κανόνες επικύρωσης και σαφή υπεύθυνο διαχείρισης για κάθε έννοια.
Κάθε δημόσιο έργο πληροφορικής πρέπει να υποχρεώνεται από τη διακήρυξη να επαναχρησιμοποιεί τα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα, να δημοσιεύει τα σχήματα δεδομένων και τις διεπαφές του και να αιτιολογεί κάθε απόκλιση. Για τα υφιστάμενα συστήματα χρειάζεται σταδιακή χαρτογράφηση προς τα κοινά λεξικά, χωρίς να απαιτείται η άμεση αντικατάστασή τους.
Τα εθνικά προφίλ εφαρμογής πρέπει να αναπτύσσονται ανοικτά, με τη συμμετοχή δημόσιων φορέων, πανεπιστημίων, επιχειρήσεων και κοινοτήτων ανοικτών τεχνολογιών. Πρέπει επίσης να διατίθενται με ανοικτές άδειες, ώστε να μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από δήμους, περιφέρειες, οργανισμούς και ιδιωτικές εφαρμογές που συναλλάσσονται με το Δημόσιο.
Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για τη διαλειτουργική Ευρώπη καθιστά πλέον τη διαλειτουργικότητα θεσμική απαίτηση και όχι προαιρετική τεχνική επιλογή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η μείωση των διπλών επενδύσεων και του διοικητικού βάρους μπορεί να εξοικονομεί έως και πέντε δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως.
Η ουσία, όμως, δεν είναι μόνο οικονομική. Κοινά λεξικά σημαίνουν λιγότερα δικαιολογητικά, ταχύτερες υπηρεσίες, αξιόπιστα μητρώα, καλύτερη χάραξη πολιτικής, διαφανέστερες αποφάσεις και περισσότερες δυνατότητες για μικρές επιχειρήσεις να αναπτύσσουν συμβατές λύσεις. Ένα ψηφιακό κράτος δεν συγκροτείται απλώς από πολλές εφαρμογές. Συγκροτείται όταν όλες οι εφαρμογές μπορούν να κατανοούν, να ανταλλάσσουν και να επαναχρησιμοποιούν τα δεδομένα με κοινό νόημα.
Πηγές άρθρου:
Publications Office of the European Union, Core Vocabularies: Η επίσημη ευρωπαϊκή συλλογή παρουσιάζει τα βασικά λεξικά ως απλουστευμένα, επαναχρησιμοποιήσιμα και επεκτάσιμα μοντέλα δεδομένων για τον σχεδιασμό συστημάτων, την ανταλλαγή και ενοποίηση πληροφοριών και τη δημοσίευση ανοικτών δεδομένων: https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/corevocs,
Interoperable Europe Portal, SEMIC Core Vocabularies Handbook: Το εγχειρίδιο εξηγεί πώς οι δημόσιες διοικήσεις μπορούν να επαναχρησιμοποιούν, να επεκτείνουν και να αντιστοιχίζουν τα μοντέλα δεδομένων τους προς τα κοινά ευρωπαϊκά λεξικά: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/semic-support-centre/core-vocabularies,
Ευρωπαϊκή Ένωση, Κανονισμός (ΕΕ) 2024/903 για τη διαλειτουργική Ευρώπη: Ο Κανονισμός θεσπίζει κοινό πλαίσιο συνεργασίας, υποχρεωτικές αξιολογήσεις διαλειτουργικότητας και μηχανισμούς επαναχρησιμοποίησης λύσεων στον ευρωπαϊκό δημόσιο τομέα: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/903/oj/eng,
ISO, ISO/IEC 11179-1:2023, Information technology, Metadata registries: Το διεθνές πρότυπο παρέχει το θεμελιώδες πλαίσιο για την περιγραφή και διακυβέρνηση μεταδεδομένων, εννοιών και μητρώων μεταδεδομένων, ώστε τα δεδομένα να μπορούν να γίνονται κατανοητά και να επαναχρησιμοποιούνται από ανθρώπους και πληροφοριακά συστήματα: https://www.iso.org/standard/78914.html,
GovStack, From Registries to Trust: Registries 3.0-alpha and the Road Ahead for Governed Registries: Η προδιαγραφή συνδέει τα βασικά μητρώα με κοινά λεξικά δεδομένων, σημασιολογική περιγραφή, την αρχή «μόνον άπαξ» και ένα ευρύτερο πλαίσιο εμπιστοσύνης για ταυτότητες, διαπιστευτήρια και επαληθεύσιμους ισχυρισμούς: https://govstack.global/news/from-registries-to-trust-registries-3-0-alpha-and-the-road-ahead-for-governed-registries/.