Στις 10 Μαρτίου 2026, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε την έκθεση πρωτοβουλίας του Axel Voss για τα πνευματικά δικαιώματα και τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη — ένα κείμενο που έχει μεταβληθεί αισθητά σε σχέση με το αρχικό σχέδιο του Ιουνίου.
Μια (επιτέλους) αποδοχή του ισχύοντος νομικού πλαισίου
Η σημαντικότερη αλλαγή σε σχέση με το αρχικό σχέδιο είναι η αναγνώριση ότι η εκπαίδευση συστημάτων ΤΝ καλύπτεται ήδη από τις ισχύουσες εξαιρέσεις για εξόρυξη κειμένων και δεδομένων (Text and Data Mining – TDM). Ενώ το προηγούμενο σχέδιο επιχειρηματολογούσε ότι το Άρθρο 4 της Οδηγίας CDSM δεν εφαρμόζεται στη γενετική ΤΝ, το κείμενο που υιοθετήθηκε τελικά δέχεται την εφαρμογή του υφιστάμενου πλαισίου, ζητώντας «άμεση αποσαφήνιση ως προς την εφαρμογή και την υλοποίησή του». Πρόκειται για σημαντική εξέλιξη, καθώς αποτρέπει τη δημιουργία νομικής αβεβαιότητας για ευρωπαϊκές εταιρείες ΤΝ, ερευνητές και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς.
Παράλληλα, η έκθεση αναγνωρίζει ρητά τον χώρο που το Άρθρο 3 της Οδηγίας CDSM εξασφαλίζει για την ανάπτυξη ΤΝ δημοσίου συμφέροντος. Η Σύσταση 4 καλεί την Επιτροπή να διασφαλίσει ότι δραστηριότητες που διεξάγονται για επιστημονική έρευνα ή εκπαιδευτικούς σκοπούς — ιδίως από ερευνητικούς οργανισμούς και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς — δεν υπόκεινται σε περιορισμούς. Η διάταξη αυτή λειτουργεί ως σαφής εγγύηση: η Βικιπαίδεια, η ανοικτή πρόσβαση σε επιστημονικές εκδόσεις και άλλες κοινόχρηστες πηγές γνώσης δεν πρόκειται να θυσιαστούν στο βωμό εμπορικών συμφερόντων.
Το κεντρικό πρόβλημα: μια αγορά αδειοδότησης που αδυνατεί να λειτουργήσει
Παρά τις θετικές αλλαγές, η έκθεση στηρίζεται σε μια θεμελιώδη παραδοχή που δεν αντέχει στον έλεγχο: ότι μπορούν να αναδυθούν λειτουργικές αγορές αδειοδότησης στο πλαίσιο του ισχύοντος νομικού καθεστώτος. Τίποτα στο υφιστάμενο νομικό πλαίσιο δεν εμποδίζει τους δικαιούχους να διαπραγματεύονται συλλογικά άδειες με προγραμματιστές ΤΝ ήδη σήμερα. Ο λόγος που τέτοιες συμφωνίες δεν έχουν υλοποιηθεί σε ευρεία κλίμακα δεν είναι κάποιο νομικό κενό, αλλά η δομική ανισορροπία στη διαπραγματευτική ισχύ: οι εταιρείες ΤΝ είχαν ελάχιστα κίνητρα να αναζητήσουν άδειες, όταν η εκπαίδευση μοντέλων σε δημόσια διαθέσιμο περιεχόμενο ενέχει περιορισμένο νομικό κίνδυνο.
Το πρόβλημα, δηλαδή, δεν είναι νομικό — είναι οικονομικό και πολιτικό. Η έκθεση επαναλαμβάνει την έκκλησή της για εθελοντική συλλογική αδειοδότηση περίπου τέσσερις φορές σε διαφορετικές συστάσεις, υποδηλώνοντας στην Επιτροπή πού βρίσκεται το κέντρο βάρους της κοινοβουλευτικής θέσης, αφήνοντας ωστόσο εντελώς ανοιχτό τον πραγματικό σχεδιασμό αυτού του μηχανισμού. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο που διαγιγνώσκει με σχετική ακρίβεια το πρόβλημα, χωρίς όμως να προτείνει πώς να το αντιμετωπίσει.
Τα μέσα ενημέρωσης και ο κίνδυνος υπερβολικής κανονιστικής ρύθμισης
Το πλέον προβληματικό σημείο της υιοθετημένης έκθεσης εντοπίζεται εκεί όπου πραγματεύεται τα μέσα ενημέρωσης: καλεί την Επιτροπή να διερευνήσει την επέκταση των συγγενικών δικαιωμάτων εκδοτών Τύπου, δημοσιογράφων και ραδιοτηλεοπτικών φορέων ειδήσεων, ώστε να καλύπτουν την εκπαίδευση ΤΝ, την εξαγωγή συμπερασμάτων και τη Retrieval-Augmented Generation, με τέτοιες χρήσεις να απαιτούν «ρητή συναίνεση» και τους δικαιούχους να έχουν «πλήρη έλεγχο» επί του περιεχομένου τους.
Αυτή η διατύπωση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Τα πνευματικά δικαιώματα δεν αφορούν ποτέ τον «πλήρη έλεγχο» των έργων από τους δικαιούχους· σκοπός τους είναι η δημιουργία ισορροπίας ανάμεσα στα συμφέροντα των δικαιούχων και τα ευρύτερα κοινωνικά συμφέροντα — για την πρόσβαση στη γνώση, την ελευθερία της έκφρασης και την καινοτομία. Η απαίτηση ρητής συναίνεσης για κάθε βήμα πρόσβασης σε πληροφορίες μέσω συστημάτων ΤΝ ισοδυναμεί στην πράξη με αποκλειστικό δικαίωμα — κάτι που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τη δομή των εξαιρέσεων TDM τις οποίες η ίδια η έκθεση πλέον αποδέχεται.
Η πρόταση που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να σκεφτεί
Το Open Future προτείνει ένα εναλλακτικό μοντέλο: ένα τέλος (levy) συνδεδεμένο με τα έσοδα από την εμπορική εκμετάλλευση υπηρεσιών ΤΝ, αντί για μεμονωμένες πράξεις αναπαραγωγής κατά τη φάση εκπαίδευσης. Ένα τέτοιο τέλος θα προσέδενε την υποχρέωση στο σημείο όπου η αξία πράγματι υλοποιείται, θα λειτουργούσε βάσει της παραδοχής μαζικής χρήσης που υποστηρίζει την τεκμηρίωση διαφάνειας που η έκθεση προβλέπει, και θα απαλλάσσε τους εμπλεκόμενους από την ανάγκη λεπτομερούς συναλλακτικής διαφάνειας — κάτι που ούτως ή άλλως φαίνεται ανέφικτο στη σημερινή κλίμακα ανάπτυξης συστημάτων ΤΝ.
Το μοντέλο αυτό έχει και ένα επιπλέον πλεονέκτημα: οποιοσδήποτε μηχανισμός αμοιβής αξιώνει να αντιμετωπίσει τη βιωσιμότητα του οικοσυστήματος πληροφοριών πρέπει να φτάνει και σε κοινόχρηστες συνεισφορές, αποθετήρια ανοικτής πρόσβασης, οργανισμούς δημόσιας υπηρεσίας και τους πολλούς μεμονωμένους δημιουργούς των οποίων τα έργα κυκλοφορούν χωρίς εμπορική διαμεσολάβηση.
Η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εντοπίζει ορθά το πρόβλημα και ανοίγει έναν πολιτικό διάδρομο για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ωστόσο, αυτός ο διάδρομος θα αποδώσει ουσιαστικά αποτελέσματα μόνο εάν η καθυστερημένη ρυθμιστική παρέμβαση ξεπεράσει τη λογική της αδειοδότησης που κυριαρχεί στις συστάσεις της έκθεσης. Ένα σύστημα αδειοδότησης βασισμένο σε ατομικές πράξεις αναπαραγωγής θα ωφελήσει κατά κύριο λόγο τους μεγάλους, καλά οργανωμένους δικαιούχους — αφήνοντας εκτός ακριβώς εκείνους που η έκθεση ισχυρίζεται ότι επιδιώκει να προστατεύσει.
Το Κοινοβούλιο διέγνωσε σωστά την ασθένεια. Πλέον, η Επιτροπή οφείλει να έχει το θάρρος να γράψει τη σωστή συνταγή.
Πηγή άρθρου: https://openfuture.eu/